گزارش تحلیلی طرح غربالگری روانشناختی دانش آموزان پایههای هشتم، نهم، دهم و یازدهم:
چالشهای اجرایی و راهکارهای بهبود
وضعیت فعلی اجرای طرح و چالشهای کلیدی
اجباریسازی بدون آمادهسازی:
طرح غربالگری روانشناختی دانشآموزان در پایههای هدف (هشتم تا یازدهم) از طریق سامانه نماد (نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان) از ۱۲ آبان تا ۱۲ دی ۱۴۰۳ اجرا شد.
مدیران و مشاوران بدون آموزش حضوری و تنها با ارسال کلیپهای آموزشی در شبکه شاد مواجه شدند که به دلیل عدم تعامل و پیچیدگی فرآیند، اثربخشی کافی نداشت .
مشارکت غیرواقعی دانشآموزان:
بسیاری ازدانشآموزان به دلیل بیانگیزگی یا عدم آگاهی، یا اصلاً شرکت نکردند یا پاسخها را صوری دادند.موارد متعددی گزارش شده که دانشآموزان انجام آزمون رابه کافینتها سپردهاند.
کارتابل قرمز (نشاندهنده مشکلات حاد) در سامانه نماد برای تعداد زیادی از دانشآموزان ظاهر شده، اما دادهها به دلیل غیرواقعی بودن، قابل اتکا نیستند .
کمبود زیرساختها و نیروی انسانی:
نبود مشاور دربسیاری از مدارس:
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، تنها ۱۷.۴۵٪ مدارس کشور به نسخه کامل سامانه نماد مجهز هستند و بسیاری از مدارس فاقد نیروی مشاور هستند .
بار کاری غیرمنطقی:
هر مشاور مدرسه مسئول رسیدگی به صدها پرونده قرمز است، در حالی که طبق استانداردهای جهانی، نسبت دانشآموز به مشاور باید حداکثر ۲۵۰ به ۱ باشد؛ این رقم در ایران گاه به ۵۰۰ به ۱ میرسد .
فقدان پیوستگی در فرآیند مداخله:
دستورالعملهای فعلی، مدیران را موظف میکند دانشآموزان پرخطر را به اورژانس اجتماعی یا مشاوره اداره معرفی کنند،
اما:
نهادهای مداخلهگر (بهزیستی، دادگستری) هماهنگی کافی با مدارس ندارند.
خانوادهها به دلیل انگگریزی از همکاری امتناع میکنند .
دیدگاه کارشناسان و مسئولان آموزش و پرورش
اعتراف به نقص اجرا:
حجتالاسلام پورثانی (معاون پرورشی وزارت آموزش و پرورش):
“آزمونهای غربالگری فرصتی برای شناسایی توانمندیها و نقاط نیاز
دانشآموزان است،اما موفقیت آن منوط به پشتیبانی همهجانبه است.”
مرکز پژوهشهای مجلس:
درگزارش۱۴۰۳ تأکیدکردکه پوشش ناقص (فقط ۵۱٪ دانشآموزان غربال اولیه شدهاند) و کمبود بودجه (اعتبارات نوسانی و ناچیز به ازای هردانشآموز) علل اصلی شکست طرح است .
انتقاد از شتابزدگی:
غلام عباس ترکی (معاون دادستانی کل کشور):
“با وجود ۱۵ میلیون دانشآموز، کمتر از ۲ میلیون تحت پوشش کامل طرح نماد قرار گرفتهاند. اجرای ناقص این طرح، کاهش آسیبهای اجتماعی را ناممکن کرده است.”
معلمان در گفتوگو با ایسکانیوز:
“ما نه آموزش دیدهایم نه زمان کافی داریم. چگونه میتوانیم افکار خودکشی یا خودآزاری را تشخیص دهیم؟” .
راهکارهای پیشنهادی برای بهبود طرح
تقویت زیرساختها پیش از اجبار:
تأمین نیروی انسانی:
استخدام فوری مشاوران آموزشدیده و توزیع عادلانه آنها بین مدارس.
افزایش پوشش سامانه نماد:
توسعه دسترسی به نسخه کامل سامانه در تمام مدارس تا پایان ۱۴۰۴.
اصلاح فرآیند آموزش و مشارکت:
کارگاههای عملی برای مدیران و معلمان با محوریت:
روشهای تشخیص علائم هشدار (مثل افسردگی، خشونت).
نحوه تعامل با خانوادههای مقاوم.
تولید محتوای تعاملی درشبکه شاد (نه فقط کلیپ) مانند آزمونهای شبیهسازی شده.
واقعبینی در مداخلات:
تدوین پروتکلهای مشخص برای همکاری با اورژانس اجتماعی و بهزیستی،
شامل:
تعیین زمانبندی برای پیگیری موارد.
ارائه بازخورد به مدارس.
جلب مشارکت خانوادهها از طریق جلسات توجیهی و کاهش انگ اجتماعی.
پایش مستمر و اصلاح رویه:
استقرار سیستم نظارتی مستقل برای راستیآزمایی دادههای واردشده به سامانه.
کاهش تراکم دانشآموزی تحت پوشش هر مشاور به حداکثر ۳۰۰ نفر.
اجبار بدون توانمندسازی = شکست قطعی
تجربه طرح نماد نشان میدهداجرای دستورات از بالا به پایین، بدون در نظر گرفتن زیرساختهای فنی، انسانی و فرهنگی، تنها به شکلیسازی هدررفت منابع منجر میشود.
آموزش و پرورش باید:
اولویت را به تأمین منابع (نیرو، بودجه، آموزش) دهد نه فشار به مدیران.
زمانبندی واقعبینانه برای اجرای تدریجی طرح در ۳ سال آینده تعیین کند.
نقش خانوادهها را به عنوان شرکای اصلی بپذیرد.
به اعتقاد نگارنده تا زمانی که این اصلاحات ساختاری انجام نشوداجرای طرح غربالگری نه تنهاکمکی به دانشآموزان نمیکند، بلکه به بیاعتمادی به سیستم آموزشی دامن میزند.
تهیه گزارش از عبدالحمید گل افشان
