باید مغزهای خود را از اینکه تنها مستخدم دولت باشیم و پشت میز بنشینیم خالی کنیم و برگردیم به اینکه، انسانیت انسان در رابطه با کار به وجود می‌آید. انسان می‌تواند به وسیله کاری که انتخاب می‌کند خالق خود باشد. (شهید رجایی اسفند ۱۳۵۹)

منشاء پیدایش کارمندان دولتی را باید در دربارها جستجو کرد، پادشاهان افراد خاصی را که دارای مهارت ‌های لازم بودند در دراز مدت و در قالب مزد زمانی استخدام می‌کردند و آنان را به نظام ارزشی خود وفادار می‌ساختند. با جایگزینی حکومت‌های جمهوری به جای پادشاهی، این کارمندان باید علاوه بر داشتن مهارت‌های لازم، وفاداری خود را به نظام حکومتی نیز آشکار می‌ساختند.
با گسترش جامعه صنعتی شمار کارمندان نسبت به کارگران به سرعت افزایش یافت تا جایی که کارمندان به اهمیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی قابل توجهی رسیدند و علاوه بر دریافت حقوق مناسب، به پست‌های اجرایی متناسب دست پیدا کردند.

تشکیل دولت مدرن در ایران قدمت چندانی ندارد. نخستین‌بار در دوره رضا شاه و به‌دنبال تغییرات اجتماعی اداراتی تحت عنوان ادارات دولتی شکل گرفتند. شروع به کار ادارات دولتی و به‌دنبال آن، حاکم‌شدن سیستم گسترده و عریض و طویل بوروکراسی با شکل‌گیری طبقه جدیدی به نام کارمند که در ادارات مسئولیت پیشبرد بوروکراسی و پاسخگویی به ارباب رجوع را داشتند، همراه بود. به تدریج، طبقه کارمند که ماموران دولت در جامعه محسوب می‌‌شدند و از حقوق و مقرری دولتی ثابت برخوردار بودند، جایگاه و اعتبار خوبی در میان مردم پیدا کردند.

بزرگترین مشکل نظام اداری در کشور ما که متأثر از وضعیت کلی جامعه است، فقدان یک فرهنگ رفتاری صحیح میان مدیران، کارکنان و ارباب رجوع است.
اعتلای مدیریت در نظام اداری و ارتقاء منزلت اجتماعی کارکنان دولت، اصلاح نگرش مردم نسبت به خدمات این قشر شریف و زحمتکش و تشویق مردم به مشارکت در امور و نمایش توان حکومت اسلامی در اداره مطلوب جامعه از اهدف بزرگداشت این روز محسوب می شود.
از ویژگی های بارز کارکنان دولت اسلامی، خدمت به مردم و کسب رضای پروردگار و مردم دوستی آنان است. تا زمانی که کسی مردم را از خود نداند و دوستی آنان در دلش راه ندهد، اگر به پست و مقامی هم برسد، شوق خدمت به مردم را نداشته و به شدت از آنان گریزان خواهد بود و زیر بار انجام بهتر مسؤولیت نمی رود.
جایگاه کارمند در اسلام منزلت اجتماعی به عنوان موهبت و امانت الهی در اختیار کارمندان قرار می گیرد تا برای رفع محرومیت ها و گرفتاری ها از امور جامعه به کار گرفته شود.
از این رو، امام علی علیه السلام به یکی از کارگزاران خود چنین می گوید: «کاری که به عهده توست، طعمه نیست، امانتی است که بر گردنت نهاده اند.»

شاید روز کارمند مثل روزهای دیگر پر سروصدا نباشد و به آن زیاد پرداخته نشود اما قطعا حضور خستگی ناپذیر کارمندان جادوی نامرئی تداوم تمام کسب و کارهاست.
برای هر کسی هشت ساعت در روز پشت میز نشستن می تواند بسیار سخت باشد تازه اگر ساعت های اضافه کاری را در نظر نگیریم. یک جا نشستن و یا کار کردن مداوم با کامپیوتر و سر و کله زدن با ارباب رجوع ها، در طول روز می تواند خستگی و کسالت زیادی به وجود بیاورد. کارمند بودن ممکن است برای بسیاری از افراد، شغل ساده و بی دردسری به نظر بیاید اما ساعت های کاری مشخص، محدودیت هایی که در فضای کاری ادارات دولتی وجود دارد، حقوق ناکافی و مزایای کم، مشکلاتی است که کارمندها معمولا با آن روبرو هستند.
غرق‌شدن در زندگی روزمره کارمندی، نگرانی‌های دیگری را از سوی جامعه‌شناسان برای آینده جامعه به وجود آورده؛ نگرانی از جامعه‌ای که در آن خلاقیت در سیستم کاری از میان برود، نگرانی از جامعه‌ای که در آن امنیت شغلی، راه را برای توسعه ویژگی‌های فردی و تلاش گروهی مسدود کند و از سوی دیگر گسترش مصرف‌گرایی در جامعه‌ای که تولیدکنندگان، خانواده‌های کارمندان را به‌عنوان اصلی‌ترین و مطمئن‌ترین جامعه مشتریان خود می‌شناسند.
علاوه بر آن مشکلات اقتصادی و عدم تناسب میان حقوق کارمندان با درآمد‌ها و تورم، کم‌توجهی به شایسته‌سالاری و شرایط سخت برای ارتقای کارمندان در پست‌ها از دیگر مشکلات و نگرانی های این قشر از جامعه است.
روز کارمند بیش از آنکه از جهت فرمایشی و شعاری حائز اهمیت باشد فرصتی مناسب برای تبیین جایگاه و رفع مشکلات کارمندان است .از آنجا که کارمندان با دلسوزی و حسن نیت وقت خود را صرف خدمت به مردم و نظام می کنند دولت باید توجه ویژه ای نسبت به آنان مبذول دارد و با طراحی برنامه های صحیح بیشترین استفاده را از این نیروی صادق و زحمتکش جهت پیشبرد اهداف خود ببرد.

محمد شجراوی
کارشناس ارشد جامعه شناسی