کلونل روسی موسیو چریکف که در سال ۱۸۶۰م از اهواز دیدن کرده بود در سیاحت نامه خود اهواز را اینگونه معرفی میکند: غره ماه ژوئن به اهواز که شهریست در عربستان نزدیکی رودخانه کارون رسیدیم، این رودخانه پنج سد طبیعی از سنگ دارد، کناره ی رودخانه را برای رفتن میان آب مانند حوض کنده بودند، واز قراری که معلوم میشد از قدیم مانده بود، در کنار این رودخانه آثار بنا و آبادی زیادی معلوم میشد، زیرا که سابقا در این شهر جمعیت زیادی بود، ولى حالا سکنه ی معدودی دارد‌.

میرزا عبدالغفار نجم الملک اصفهانی نیز که در سال ۱۸۸۲م‌ به این شهر سفر کرده بود، اهواز را اینگونه معرفی میکند:حالا شیخ سهراب (ظهراب) با دویست سیصد نفر توابع خود در آن سمت کارون بطرف حویزه سکنی دارد واصل ایل که بیست_هزار نفر میشوند در این سمت است و در خاک اهواز پرا کنده اند
.
کاپیتان هنت Capitan G. H .Hunt از افسران ارتش بریتانیا نیز که در سال ۱۸۵۳م از اهواز دیدن کرده بود می گوید : شهر اهواز مثل اکثر بلاد مشرق زمین دارای خانه‌های محقری است که از خشت و گل، بدون مراعات اصول صحی به ترتیب غیرمنظمی ساخته شده و در حدود یک هزار و پانصد الی دو هزار نفر جمعیت دارد.

در این بین گرچه که بسیاری از سیاحان از بخش قدیمی اهواز به عنوان “قریه الاهواز” یاد می کنند و بقایای آن را ذکر می کنند اما تحول اهواز قدیم به اهواز نوین را می توان از اواسط دوره قاجار تا پهلوی دانست .

این برهه زمانی که با حاکمیت شیخ خزعل در خوزستان و فرزندش عبدالحمید در اهواز ادامه داشت موجب افزایش ترددات تجاری از طریق تجارت دریایی حاکم بر رودخانه پر آب کارون گردید . تجارتی که مسیر اهواز و خرمشهر را به شط العرب و بصره و کویت متصل می کرد .

افزایش تجارت بحری موجب احداث تعدادی از ساختمان های اقتصادی و اجتماعی مشرف بر رودخانه کارون به عنوان شاه رگ تجارت حوزه جنوب غرب کشور گردید. در عین حال وجود بازار های فعالی همچون بازار عبدالحمید و سوق العریان در کناره ی رود کارون که اموال و مواد خوراکی و کشاورزی در آن داد و ستد می شد ، بی اهمیت این منطقه افزوده است.

همانگونه که گفته شد بناهای مشرف به رودخانه کارون که همگی در کناری شرقی رود کارون قرار داشتند به دو بخش اقتصادی و اجتماعی تقسیم بندی می شوند .

در بخش اقتصادی میتوان به عمارت معین التجار که به همت معین التجار بوشهری که از جمله تجار و مشاوران اقتصادی حاکمان محلی خوزستان شناخته می شد ، اشاره کرد.

در این بین سراها و محل هایی که کاربری دو جانبه اقتصادی اجتماعی نیز وجود داشت که میتوان به سرای قزلباش، کاروانسرای شماسی و سرای عجم و سرای دادرس اشاره کرد.

سرای عجم و سرای دادرس در دل بازار عبدالحمید قرار داشتند که از جهتی بر مبادلات تجاری اشراف داشته باشند و هم به عنوان محلی برای پذیرایی از مهمانان و تجار مهم وارد شده به اهواز استفاده گردند.

سرای عجم توسط آقا حسن عجم رئیس التجار بنا شد که بسیار باشکوه و دارای حجره ها و مکان های مختلف و ستون های زیبایی بود و به عنوان محل کار وی شناخته می شد . در کنار آن سرای دادرس قرار داشت که محلی برای پذیرش میهمانان و به قولی مهمانسرای ویژه به شمار می رفت.

این سرا در ۴ سطح ساخته شده که شامل زیر زمین ، حجره های حیاط و نگهداری چهارپایان ، مهمان پذیر ویژه در طبقه دوم و طبقه و سقف که مشرف به همه ی بازار و رودخانه است.

نحوه ساخت و هنر بکار رفته در احداث این بنا به قدری زیبا و جالب توجه است که نگاه هر بیننده ای را به خود جلب و جذب می کند ، در این بین نقاشی های زیبا ، شومینه های اتاق های استراحت ، بهره گیری از حصیر در احداث سقف سازه بسیار اعجاب انگیز است .

سرای دادرس به عنوان باقی مانده ای از بناهای قدیمی اهواز که به لطف مالک فرهنگ دوست آن آقای سعید جرفی هنوز و پس از بیش از یک قرن و نیم به زحمت پا برجا مانده است نیازمند توجه است !توجهی که اهمیت آن از ریزش بخش هایی از سقف و دیوار ها بر اثر استهلاک و باران، بیش از پیش جلوه می ‌کند .

امید است مسئولان و فرهنگ دوستان ، امانت دار خوبی برای این میراث ارزشمند باشند تا تاریخچه ی اهواز همچنان به نسل های آینده منتقل شود.

محمدرضا سلمانی عبیات