مسئله امانت گرچه مفهومی خاص و دارای بار معنایی گسترده ای است اما این مفرده مهم در کالبد اسلامی معنایی بیش از مفهوم اساسی خود پیدا کرده است.

امانت در برخی از تعابیر و آیات قرآنی به مسئله اعطای مسئولیت نیز اطلاق شده است .

آیه ۵۸ سوره نساء می فرماید : إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا (خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید! ) گرچه ظاهر آیه دلالت بر امانت بر مفهوم شی به ودیعه گذاشته شده دارد ، اما در تفاسیر مختلف امانت به مفهوم مسئولیت معنا شده است.

در این خصوص باید به ۳ مقوله توجه کرد:

اولا آنکه این مسئله یک فرمان الهی و قطعی است و باید به نحو احسن صورت پذیرد.

دوما آنکه این امر خطاب به کسانی است که قرار است مسئولیت ها را به دیگران تنفیذ کنند ، پس تبعات اجرای این فرمان متوجه آن شخص است.

ثالثا ، این امانت باید به شخصی واگذار شود که برای آن پُست ، جایگاه و مسئولیت اهل باشد .

موضوع اهلیت و کفو بودن یک شخص برای یک مسئولیت ، مسئله ای به غایت مهم ، پیچیده و حائز اهمیت است .

در منابع اسلامی همچون نهج البلاغه به خوبی به این موضوع پرداخته شده است و نشانه های اهلیت افراد در آن مورد ذکر قرار گرفته است .

به طور مثال امام علی (ع) در بخشی از نامه مهم خود به مالک اشتر می آورند : و توخّ منهم أهل التّجربه و الحیاء (از میان آنها برای واگذاری مسئولیت افرادی را انتخاب کن که صاحب تجربه و اهل حیاء باشند)

اگر در همین یک نکته دقت کنیم ، در می‌یابیم که آن امام توجه ویژه به تجربه کاری و تخصصی در همان حوزه و سطح از مسئولیت را یکی از نشانه های اهلیت برای گرفتن مسئولیت می دانند .

آنچه بسیار جالب و در عین حال اندوهناک است ، این نکته است که در دوره کنونی شاهد انتصاباتی هستیم که بر رغم ادعای مجریان آن ، هیچ سنخیتی با گفتار قرآن و اهل بیت ندارد .

عدم توجه به اهلیت افراد و میزان تخصص و تجربه در آن حوزه باعث شده به سبب برخی از زد و بند های قومیتی ، جناحی و سیاسی شاهد برخی از فاجعه های انتصاباتی باشیم ، فاجعه هایی که جز ضرر تمام عیار از آن نمی توان به گونه ای دیگر تعبیر کرد .

اساسا اسلام یک قاعده کلی برای افراد ترسیم کرده است . اسلام دستور داده افراد هیچگاه برای مطامع شخصی مسئولیتی را نپذیرند ‌که هیچ سررشته ای در آن ندارد. افرادی که اینگونه رفتار می کنند از نگاه اسلام خیانتکارند!

حضرت امیر علیه السلام فرموده است: «من تقدّم على قوم و هو یرى فیهم من هو افضل، فقد خان اللّه و رسوله والمؤمنین»

هر کس خود را در جامعه بر دیگران مقدّم بدارد و پیشوا شود در حالى که بداند افراد لایق‌تر از او هستند، قطعاً او به خدا و پیامبر و مؤمنان خیانت کرده است.

اینان که برای کسب پست و مقام هر روز از پستی به پستی دیگر بدون هیچ تجربه و تخصصی جابه جا می شوند درواقع “امانتدارانی خیانتکارند”

✍️محمد عبیات
پژوهشگر تاریخ اسلام