مهاجرت پیامبر اکرم(ص) و مسلمانان از مکه به یثرب (مدینه) در آخر سال سیزدهم و ابتدای سال چهاردهم بعثت است. علت اصلی مهاجرت مسلمانان به یثرب، فشار و آزارهای مشرکان مکه و بیعت عقبه اهالی یثرب با پیامبر(ص) برای دفاع از مسلمانان در صورت هجرت ایشان به این شهر بود. همه روایات، اسناد و شواهدگواهی است که سالروز هجرت پیامبر از مکه به مدینه اول ربیع الاول بوده است. اما حالا چه اتفاقی رخ داده که ابتدای ماه هجری قمری از محرم اعلام شده!
دو سال قبل، دانشمند فرهیخته، جناب آقای دکتر پژوهنده استاد دانشگاه یک متن کوتاه عربی برای بنده ارسال فرمودند که نشان می‌داد شروع سال هجری قمری از ماه ربیع الال آغاز می‌گردد. پس از آن در منابع مختلف جستجو کردم و مطالب متنوع و حتی متناقضی را دیدم که شروع سال در ماه محرم را رد می‌کند.
ترجمه متن عربی به این است:
… آغاز پذیرش تاریخ هجری در سال هفدهم هجری قمری بود که خلیفه عمر بن خطاب تاریخ را از آغاز ماه محرم سال اول هجری پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آغاز کرد، از جمله آنچه در دلیل آن ذکر شد. اقتباس عمر از تاریخ این بود که ابوموسی به عمر نوشت که کتابهایی که تاریخ ندارند از تو به ما می‌رسد پس عمر مردم را جمع کرد و عده‌ای گفتند: می‌خواهم قیامت را بشارت دهم. گفتند: دوست دارم هجرت را به تعویق بیندازم، پس عمر گفت: هجرت حق را از باطل جدا کرد، پس آن را پایان دادند و چون موافقت کردند، برخی گفتند: از رمضان شروع کن و عمر گفت: فرمود: «بلکه در احرام خروج مردم از حج آنهاست» پس بر آن توافق کردند.
گرچه صحت این روایت مورد وثوق نیست ولی مورخان و فقها در مورد علت نامگذاری ماه محرم به عنوان آغاز سال تحصیلی هجری قمری با وجود اینکه رسول خدا در ماه ربیع الاول وارد مدینه شده بود اختلاف نظر داشتند چون پیامبر صلی ا… علیه و آله و سلم در ماه ربیع الاول به مدینه آمدند، اما ماه محرم را آغاز سال هجری قرار دادند زیرا این آغاز عزم برای مهاجرت بود…!
اما در کل برابر آنچه شخص بنده را بتواند توجیه کند که آغاز سال هجری قمری باید از ماه محرم شروع بشود نیافتم و آنچه به منطق، عقل و استدلال نزدیکتر است، آنکه باید شروع سال هجری قمری، برابر آنچه که اول هجرت پیامبر(ص) بوده ماه ربیع الاول است.
والسلام
گردآوری: صادق سلامت دوم