مقدمه:
در مذاکرات ایران با قدرت‌های غربی، به ویژه در چارچوب پرونده هسته‌ای و تحریم‌ها، همواره این پرسش مطرح است که آمریکا و اسرائیل چه انتظاراتی از ایران دارند؟ تحلیل این انتظارات نه تنها برای درک منطق فشارهای بین‌المللی بر ایران ضروری است، بلکه نشان می‌دهد که چرا حل مناقشه میان طرفین تا این حد پیچیده به نظر می‌رسد. در این مقاله، انتظارات کلیدی آمریکا و اسرائیل از ایران را در چند دسته‌بندی اصلی بررسی می‌کنیم.
۱. انطباق کامل با استانداردهای مالی آمریکا و غرب (FATF و توافق‌های مرتبط):
اولین و فوری‌ترین خواسته آمریکا و غرب، پیوستن ایران به چارچوب گروه اقدام مالی (FATF) و اجرای کامل کنوانسیون‌های CFT (مبارزه با تأمین مالی تروریسم مورد نظر آمریکا و غرب) و پالرمو (مبارزه با جرائم سازمان‌یافته مورد نظر آمریکا و غرب) است. از نگاه آمریکا، غرب و اسرائیل، این اقدامات نه تنها شفافیت سیستم مالی ایران را افزایش می‌دهد، بلکه امکان نظارت مستقیم غرب بر تراکنش‌های مالی ایران را فراهم می‌کند.
پیامد برای ایران: اجرای این توافق‌ها به محدودیت فعالیت‌های اقتصادی ایران با کشورهای همسو (و برخی اعضای محور مقاومت) می‌انجامد.
۲. تعلیق یا محدودیت شدید برنامه هسته‌ای:
اگرچه توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ (برجام) بر محدودیت غنی‌سازی اورانیوم ایران متمرکز بود، اما انتظار فعلی آمریکا و اسرائیل فراتر از برجام است:
– تعطیلی کامل یا محدودیت دائمی برنامه هسته‌ای، از جمله توقف تمامی فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی و تحقیقات پیشرفته.
– نظارت بی‌سابقه توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) و آمریکا، از جمله بازرسی‌های غیرمنتظره فراوان از تأسیسات غیرهسته‌ای.
– پیامد: این خواسته به معنای محرومیت ایران از دسترسی به فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای در میان‌مدت و بلندمدت و تضعیف امنیت ملی است.
۳. خلع سلاح موشکی و نظامی:
یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های اسرائیل و آمریکا، توان موشکی ایران است. انتظارات در این حوزه شامل موارد زیر است:
– انهدام موشک‌های دوربرد و محدودیت توسعه موشک‌های بالیستیک تا ۳۰۰ کیلومتر.
– توقف تولید و نگهداری سلاح‌های پیشرفته، از جمله پهپادها و سامانه‌های دفاع هوایی.
– پیامد: خلع سلاح موشکی ایران، امنیت منطقه‌ای کشور را در برابر تهدیدات اسرائیل و حملات احتمالی کاهش می‌دهد.
۴. تغییر جهت در سیاست خارجی: پایان حمایت از محور مقاومت:
آمریکا و اسرائیل خواستار تغییر بنیادین در سیاست خارجی ایران هستند:
– قطع حمایت مالی، نظامی و سیاسی از گروه‌هایی مانند حزب‌ا… لبنان، حماس و حشد الشعبی.
– توقف فعالیت‌های ایران در کشورهای منطقه مانند یمن، سوریه و عراق.
– پیامد: این امر به معنای تضعیف جایگاه ایران به عنوان قدرت منطقه‌ای و کاهش نفوذ آن در خاورمیانه است.
۵. پذیرش الگوی حقوق بشر غربی:
غرب به ویژه بر اجرای الگوهای حقوق بشری مورد نظر خود تأکید دارد که شامل موارد بحث‌برانگیزی است:
– آزادی‌های اجتماعی مانند لغو حجاب و پذیرش سایر قوانین همچون همجنس‌گرایی و امثالهم.
– تغییر قوانین داخلی مطابق با استانداردهای غربی در حوزه آزادی بیان، تجمعات، رسانه‌ها و…
– پیامد: این خواسته مستقیماً با ارزش‌های حاکم بر نظام جمهوری اسلامی در تضاد است و به بی‌ثباتی داخلی منجر می‌شود.
۶. پایان «خصومت» با اسرائیل و عادی‌سازی روابط:
اسرائیل به طور خاص خواهان به رسمیت شناختن موجودیت خود توسط ایران و توقف هرگونه مخالفت علنی با این رژیم است:
– حذف شعار «مرگ بر اسرائیل» از گفتمان رسمی ایران.
– عادی‌سازی روابط غیرمستقیم یا مستقیم با اسرائیل، تحت فشارهای آمریکا.
– پیامد: این خواسته نه تنها با اصول انقلاب اسلامی مغایرت دارد، بلکه حمایت مردمی از نظام را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
۷. افشای راه‌های دور زدن تحریم‌ها:
آمریکا انتظار دارد ایران شیوه‌های فعلی مقابله با تحریم‌ها (مانند مبادلات غیردلاری، استفاده از ارزهای دیجیتال یا شبکه‌های تجاری غیررسمی) را آشکارا لغو کند تا کارایی تحریم‌ها افزایش یابد.
– پیامد: این امر اقتصاد ایران را در برابر فشارهای بیشتر آسیب‌پذیر می‌کند.
۸. گام‌های بعدی: از اقتصاد تا فرهنگ:
برخی تحلیلگران معتقدند پس از تحقق خواسته‌های فوق، غرب به سراغ خواسته‌های فراتر خواهد رفت:
– خصوصی‌سازی گسترده صنایع استراتژیک مانند نفت و گاز تحت نظارت شرکت‌های خارجی.
– تغییر در سیستم آموزشی و فرهنگی برای کاهش نفوذ گفتمان انقلابی.
جمع‌بندی: چرا ایران نمی‌پذیرد؟!
انتظارات آمریکا و اسرائیل از ایران، صرفاً به حوزه‌های فنی محدود نمی‌شود، بلکه تغییر ماهیت نظام جمهوری اسلامی را هدف گرفته است. از نگاه تهران، پذیرش این خواسته‌ها به معنای از دست دادن حاکمیت ملی، تضعیف امنیت کشور و عقب‌نشینی از اصول انقلاب است. در مقابل، غرب این فشارها را ابزاری برای وادار کردن ایران به «تغییر رفتار» در منطقه و جهان می‌داند. به نظر می‌رسد تا زمانی که آمریکا، اسرائیل و غرب خواهان تسلط بر ایران هستند، امکان رسیدن به توافقی پایدار وجود نخواهد داشت.
صادق سلامت دوم
روزنامه‌نگار
۱۳ بهمن ۱۴۰۳
