مذاکرات بین ایران و آمریکا همواره با چالش‌های متعددی همراه بوده است، اما آنچه در آخرین دور گفت‌وگوها در عمان رخ داد، نشان‌دهنده یک اشتباه راهبردی فاحش و شکست‌خورده از سوی دیپلماسی ایران بود. اعمال تحریم‌های جدید توسط آمریکا تنها چند روز قبل از آغاز مذاکرات، یک حرکت حساب‌شده و آزمون‌کننده بود تا واکنش ایران را بسنجد. متأسفانه، مقامات ایرانی نه تنها به این اقدام توهین‌آمیز پاسخ محکمی ندادند، بلکه با حضور فوری در مذاکرات، سیگنال ضعف و انفعال را به طرف آمریکایی مخابره کردند. این رفتار نه تنها موضع چانه‌زنی ایران را تضعیف کرد، بلکه نشان داد که واشنگتن می‌تواند بدون هزینه، فشار خود را افزایش دهد.
تحریم‌ها قبل از مذاکره: آزمون میدان توسط آمریکا؛
سیاست خارجی آمریکا همواره بر پایه قدرت و اعمال فشار طراحی شده است. اعمال تحریم‌های جدید در آستانه مذاکرات، یک تاکتیک آشکار برای ایجاد مزیت روانی و سیاسی بود. هدف واشنگتن این بود که ایران را در موضع ضعف قرار دهد و از همان ابتدا مشخص کند که مذاکره نه از موضع برابر، بلکه تحت شرایط تحمیلی آمریکا صورت می‌گیرد. در چنین شرایطی، منطق دیپلماتیک حکم می‌کند که طرف مقابل (در اینجا ایران) با یک واکنش قاطع، هزینه این رفتار را برای آمریکا افزایش دهد.
اما چه باید می‌شد؟!
۱. تعویق مذاکرات: حداقل اقدام ایران می‌توانست به تعویق انداختن مذاکرات برای چند هفته باشد. این کار دو پیام داشت: اولاً نشان می‌داد که ایران تحت فشارهای یک‌جانبه وارد مذاکره نمی‌شود، و ثانیاً به آمریکا فهماند که چنین حرکاتی نتیجه معکوس خواهد داشت.
۲. اعمال فشار متقابل: ایران می‌توانست با اقداماتی نمادین، مانند افزایش فعالیت‌های هسته‌ای غیرقابل بازگشت یا تشدید همکاری‌های منطقه‌ای با متحدان، هزینه تحریم‌های جدید را برای آمریکا بالا ببرد.
۳. دیپلماسی عمومی: مقامات ایرانی می‌توانستند با افشای این رفتار دوگانه آمریکا در رسانه‌های بین‌المللی، موضع اخلاقی و حقوقی خود را تقویت کنند.
متأسفانه، هیچ‌یک از این اقدامات صورت نگرفت و ایران بدون هیچ امتیازی، به سرعت پای میز مذاکره بازگشت!
پیامدهای اشتباه راهبردی ایران؛
این رفتار سه پیامد منفی عمده داشت:
۱. تقویت روحیه تحریم‌گذارانه آمریکا:
وقتی ایران در مقابل تحریم‌های جدید سکوت می‌کند و به مذاکرات ادامه می‌دهد، عملاً به آمریکا می‌فهماند که می‌تواند بدون نگرانی از واکنش جدی، فشارها را افزایش دهد. این موضوع در بلندمدت به تشدید تحریم‌ها منجر خواهد شد، چرا که واشنگتن دیگر هیچ بازدارنده‌ای را پیش‌روی خود نمی‌بیند.
۲. از دست رفتن اعتبار چانه‌زنی:
در مذاکرات، اعتبار و قدرت طرفین نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. وقتی ایران بدون گرفتن هیچ امتیازی، به‌راحتی در مقابل تحریم‌ها کوتاه می‌آید، طرف آمریکایی این پیام را دریافت می‌کند که می‌تواند در ادامه مذاکرات نیز خواسته‌های بیشتری را تحمیل کند.
۳. تضعیف موضع منطقه‌ای و بین‌المللی:
کشورهای منطقه و بازیگران بین‌المللی، مذاکرات ایران و آمریکا را با دقت رصد می‌کنند. اگر ایران در مقابل فشارهای آمریکا انعطاف نشان دهد، این تصور ایجاد می‌شود که تهران قادر به مقاومت در برابر واشنگتن نیست. این موضوع می‌تواند متحدان ایران را نیز به سمت احتیاط یا حتی تغییر موضع سوق دهد.
جمع‌بندی: لزوم تغییر استراتژی در مذاکرات؛
اگر ایران خواهان دستیابی به توافقی متعادل و محترمانه است، باید در استراتژی مذاکره‌ای خود تجدید نظر کند. مذاکره از موضع ضعف نه‌تنها به نتیجه مطلوب نمی‌انجامد، بلکه طرف مقابل را جری‌تر می‌کند. دیپلماسی مؤثر نیازمند ترکیبی از انعطاف و قاطعیت است. ایران باید نشان دهد که در مقابل فشارهای یک‌جانبه تسلیم نمی‌شود و هرگونه مذاکره‌ای باید در فضایی عادلانه و مبتنی بر احترام متقابل صورت گیرد.
متأسفانه، رفتار اخیر ایران در مذاکرات عمان نشان داد که درس‌های گذشته هنوز به‌درستی فراگرفته نشده‌اند. اگر این روند ادامه یابد، نه‌تنها توافقی حاصل نخواهد شد، بلکه موضع ایران در بلندمدت نیز تضعیف می‌شود. زمان آن رسیده که دیپلماسی ایرانی با هوشمندی بیشتری عمل کند و از اشتباهات راهبردی جلوگیری نماید.
صادق سلامت دوم
روزنامه‌نگار
۲۴ فروردین ۱۴۰۴
