قوم گرایی یکی از انواع تمایل های انسان برای رفع نیازهای خود در گروه یا جوامعی است که به نوعی به هم پیوند خورده اند.این گرایش، از نظر شدت و ضعف، می تواند به شکل های متفاوتی در جامعه ظهور یابد.
علاقه مندی در این مسیر و شدت آن قادر است تا شکل ذاتی آن را از مسیر خارج کند و تبدیل به تقدس گرایی شود.در این راستا، تعصبات عمیق و تاکید بر برتری جویی، می تواند،ضدیتی خاص ایجاد کند.
اینکه قوم گرایی چیست و در اصل، قومیت، چه جایگاهی در میان علوم انسانی دارد؟موضوعی قابل تامل است.بدیهی است که علم جامعه شناسی، ابتدایی ترین تصوری است که به این موضوع می پردازد زیرا، جامعه، محور توجه و علم مطالعه انسان در و با جامعه، ماهیت آن را تشکیل می دهد.
علم روانشناسی به ویژه روانشناسی اجتماعی نیز می تواند، در این مسیر، به موضوع قومیت و گرایش به آن بپردازد.این مهم، به خصوص در رفتارهای اجتماعی، وضوح بیشتری می یابد.
علوم رفتاری که به طور اخص به کردارهای آدمی اعم از عمل و عکس العمل، می پردازد،قادر است تا این موضوع را همانطور که هست، مورد مطالعه قرار دهد.مهم ترین نکته در این نوع کنکاش، شرطی شدن رفتارهاست.
اما مهم ترین و شاید زیربناترین توجه به قوم گرایی انسان را باید در علوم تربیتی یافت. دانشی که بر «تربیت» متمرکز است و بر اساس ماهیت دانش خویش، به رشد و تعالی آدمی می پردازد و رفتارها و تمایل های انسانی را به آن گره می زند.این نوشته به طور دقیق، از همین زاویه به موضوع می نگرد.
از نظر تربیتی و برای اطمینان از درک موضوع، یکپارچگی برداشت از واژه ها و عبارات، ضروری به نظر می رسد.بر این اساس و قبل از هر تحلیل تربیتی، به معانی و مفاهیم پرداخته تا این هدف، محقق شود.قومیت چیست؟
واژه قومیت بیشتر استفاده کاربردی دارد و برداشت‌های متفاوتی از آن صورت گرفته است.در این میان، تعریف آنتونی اسمیت دارای کاربرد بالایی است: «قوم عبارت از یک جمعیت انسانی مشخص با یک افسانه، اجداد مشترک، خاطرات مشترک، عناصر فرهنگی، پیوند با یک سرزمین تاریخی یا وطن و میزانی از حس منافع و مسئولیت است» که عناصر محوری هویت، اعتقاد، آگاهی و فرهنگ مشترک را دارا است. (ایوبی ،۱۳۷۷: ۱۷ ).
با این حال، در مورد، هویت ملی یا حقوق شهروندی این سؤال مطرح است که، فرد خود را عضو چه واحد سیاسی می‌داند و تا چه اندازه احساس بیگانگی او با واحد سیاسی عمیق است.
افراد ساکن در یک جغرافیای سیاسی خاص و تحت حاکمیت قوانین حاکم بر آن، آیا از لحاظ روانی نیز خود را عضو آن واحد می‌دانند؟
باید دانست که، هویت ملی دارای وجوهی است که از آن جمله، با حقوق شهروندی و شهروند ملی رابطه نزدیکی دارد که به طور سنتی به برابری انسان ‌هایی که عضویت یک دولت ملی را پذیرفته‌اند، تأکید شده است.
حال،اگر اقوامی نتوانند خود را با فرایند ملت‌سازی، ادبیات ملی، زبان رسمی، تعلیمات عمومی و مذهب رسمی هماهنگ سازند، به حد شهروند درجه دوم سقوط کرده، از حقوق محروم، به حاشیه رانده شده، احساس محرومیت کرده و موجب تقویت هویت‌های مادون ملی مانند قومیت، نژاد، محله‌گرایی و… می‌شود که محرکی برای دست زدن به اعمال سیاسی و خشونت می‌گردد.
این، به خصوص، در کشورهایی با تفاوت قومی، این مشکلات بیشتر مطرح می‌شود. برای مثال، آنچه امروز اقوام ایرانی می‌نامیم، ایرانی هستند و تعریفی که از خود ارائه می‌دهند هم ایرانی است.
یعنی هویت ملی‌شان ایرانی است و هویت اجتماعی‌شان بلوچ، ترکمن، خراسانی، کرمانی، فارس و خوزستانی و… می باشد.این، بدان معناست که ایران با حفظ وحدت، دارای قومیت های مختلفی است.پرداختن به این مهم هم ضروری است.
در ایران، اقوام از نظر زبان و گویش علاوه بر قومیت اصلی فارسی‌زبانان که حدود ۶۰% از جمعیت کشور را شامل می‌شود، حدود ده قوم دیگر با زبان‌ها و گویش‌های متفاوت از جمله، ترک‌ها، کردها، لرها، عرب‌ها، ترکمن‌ها و تالشی‌ها، وجود دارند
با این حال، تفاوت های دینی ـ مذهبی‌ نیز مایه گوناگونی قومی و نیز عامل همبستگی بوده است.وجود اقلیت‌های دینی مثل ارامنه، آسوری، یهودی، زرتشتی و مندایی و در بین مسلمانان مذاهب مختلفی چون شیعه یا سنی (حنبلی – شافعی – حنفی) وجود دارد.
به هر شکل، گرایش های مختلف قومی با وجود تفا‌وت های ماهیتی و محتوایی، نوعی کشش به سمتی است که رضایت آفرین است.این، در بسیاری از موارد، نوعی دیوارکشی مصنوعی میان همنوعان و تابلوی ورود ممنوع است.
تربیت در این رابطه و به دلیل انسانی بودن موضوع، ورودی خاص دارد و هرگز تابع گرایش های قومی نمی گردد زیرا گستره ای به اندازه همه انسان های روی زمین دارد.این علم، دیوارها را می شکند و سدها را برمی دارد.از این نظر، تربیت با رشد قابلیت های انسانی سروکار دارد.روندی که می کوشد تا توانایی های انسانی بر حیوانی غلبه کنند و نوع انسان از محدودیت های خودساخته خارج شود.علاقه مندی به خانواده و تلاش برای خدمت به آن،امر میمونی است اما اگر در همان حد باقی بماند، ضایعه است.
قوم گرایی، تمایل نامیمونی نیست اما ماندن در آن حدود یعنی، رشد انسانی در همان حد باقی مانده است در صورتی که نوع بشر، قابلیت متعالی شدن را تا بالاترین درجه را دارد.
قوم گرایی، حصارکشی به دور خود و غافل شدن از همنوعان است.این محدودیت، با ورود تعصبات کاذب، محصورتر هم می شود.گاه، استعدادهای غیر انسانی مانند انتقام نیز دخالت می نماید و انسان را به استعدادهای ضد بشری نزدیک تر می کند.
پس، خانواده گرایی، رشدی ناچیز از استعدادهای آدمی است.قوم گرایی، وضعیت بهتری دارد اما مطلوب نیست.ملی گرایی و توجه به هموطنان، رشدی به مراتب بهتر از موارد قبلی است اما این نیز نهایت رشد نیست.
تربیت به دنبال، رشد حداکثری است زیرا انسان، این استعداد را دارد.رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند است.قوم گرایی، ظلمی خود خواسته و متوقف کننده کمال تعالی انسانی است.ماندن در آن، به معنای پذیرش حداقل توانایی هاست.
چنین گرایش هایی، حصارهای خود ساخته بشرند.زندان های تمایل شده انواعی از انسان هایی هستند که استعدادهای انسانی خود را مغلوب و به قابلیت های حیوانی اجازه رشد می دهند.