✍️یادداشتی از دامون رونق
در دنیای پرشتاب و پویای امروز، نظام‌های سلامت با چالش‌های فزاینده‌ای مانند افزایش هزینه‌ها، پیچیدگی فرآیندها، محدودیت منابع و نیاز روزافزون به کیفیت و کارایی مواجه‌اند. در چنین شرایطی، اتکای صرف به الگوهای سنتی و تفکر خطی دیگر پاسخگوی نیازهای نوین حوزه بهداشت و درمان نیست. یکی از رویکردهای نوآورانه و اثربخش برای مقابله با این چالش‌ها، بهره‌گیری از تفکر جانبی (Lateral Thinking) است؛ شیوه‌ای از تفکر خلاقانه که تمرکز آن نه بر پاسخ‌های بدیهی، بلکه بر کشف مسیرهای غیرمنتظره و راه‌حل‌های نوین است.
مفهوم تفکر جانبی
تفکر جانبی، اصطلاحی است که نخستین‌بار توسط ادوارد دوبونو مطرح شد و ناظر بر رویکردی است که با شکستن الگوهای فکری رایج، به دنبال راه‌حل‌هایی متفاوت و خلاقانه برای حل مسائل می‌گردد. برخلاف تفکر عمودی یا خطی که در آن گام‌به‌گام و منطقی به سمت پاسخ پیش می‌رویم، تفکر جانبی به ما اجازه می‌دهد از مسیرهای غیرمعمول عبور کنیم و به راهکارهایی دست یابیم که پیش از این تصور نمی‌شدند.
کاربرد تفکر جانبی در نظام سلامت
نظام سلامت به دلیل ماهیت پیچیده، پویا و انسانی خود، بستری ایده‌آل برای پیاده‌سازی تفکر جانبی اس
ت. برخی از مزایای بهره‌گیری از این نوع تفکر در مدیریت بهداشت و درمان عبارت‌اند از:
حل خلاقانه مسائل پیچیده: تفکر جانبی به مدیران کمک می‌کند تا از چارچوب‌های ذهنی سنتی فاصله بگیرند و از زاویه‌ای متفاوت به مسائل بنگرند.
نوآوری در ارائه خدمات: با به‌کارگیری این رویکرد، می‌توان مدل‌های نوینی برای ارائه خدمات بهداشتی و درمانی طراحی کرد که منجر به افزایش کیفیت و رضایت بیماران شود.
افزایش بهره‌وری: تفکر جانبی امکان شناسایی گلوگاه‌ها، حذف فرآیندهای زائد و بازطراحی مسیرهای خدمت‌رسانی را فراهم می‌سازد.
خلق محصولات و خدمات نوین: این نوع نگاه زمینه‌ساز نوآوری‌هایی در زمینه‌های پزشکی، فناوری سلامت، آموزش بیماران و طراحی نظام‌های مراقبتی جدید است.
راهکارهای تقویت تفکر جانبی در مدیران سلامت
برای نهادینه‌سازی تفکر جانبی در ساختار مدیریتی نظام سلامت، باید بسترهای لازم برای رشد این رویکرد فراهم گردد. مهم‌ترین راهکارها در این مسیر عبارت‌اند از:
ایجاد فضای باز فکری: مدیران باید محیطی ایجاد کنند که در آن کارکنان بدون ترس از قضاوت، ایده‌های خود را بیان کنند.
تشویق به پرسشگری: طرح پرسش‌های چالش‌برانگیز و جستجوی پاسخ‌های متفاوت، به‌عنوان یکی از ارکان تفکر جانبی باید مورد حمایت قرار گیرد.
آشنایی با تکنیک‌های خلاقیت: استفاده از تکنیک‌هایی مانند اسکمپر (SCAMPER)، وارونه‌سازی، نقشه ذهنی، شش کلاه تفکر و… می‌تواند راهگشا باشد.
یادگیری مستمر: مدیران باید خود را به‌روز نگه‌دارند و از تجربیات سایر کشورها و سازمان‌های موفق در این زمینه بهره‌مند شوند.
برگزاری کارگاه‌های آموزشی: سرمایه‌گذاری در آموزش تفکر جانبی از طریق دوره‌ها و کارگاه‌های تخصصی نقش مؤثری در ارتقاء توانمندی ذهنی مدیران ایفا می‌کند.
تحلیل انتقادی و ارزیابی ایده‌ها: توانایی ارزیابی خلاقانه ایده‌ها و انتخاب بهترین راه‌حل نیز بخشی از بلوغ تفکر جانبی است.
استفاده از ابزارهای دیجیتال و فناوری‌های نوین: فناوری‌های نو مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده و شبیه‌سازی می‌توانند به تفکر جانبی سرعت و عمق بیشتری ببخشند.
در پایان می توان نتیجه گرفت که تفکر جانبی، نه تنها ابزاری برای نوآوری در نظام سلامت، بلکه ضرورتی برای بقاء و پویایی آن در عصر تحولات سریع است. مدیران و سیاست‌گذاران حوزه سلامت، اگر خواهان حرکت به سوی نظامی پاسخگو، چابک و اثربخش هستند، باید این نوع تفکر را به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ سازمانی خود بپذیرند و زمینه‌ساز رشد آن در تمامی سطوح شوند. در نهایت، بهره‌گیری از تفکر جانبی، پلی است میان چالش‌های امروز و راه‌حل‌های فردا.
