بافت تاریخی شوشتر، شهری با پیشینه کهن و چندین اثر ثبت شده جهانی مانند سازه‌های آبی، امروز با معضلی جدی روبه روست:
خانه‌های مخروبه‌ای که به محل تجمع اراذل، انباشت زباله و زیستگاه حشرات خطرناک تبدیل شده‌اند.
این گزارش بر پایه تحقیقات میدانی و اسناد موجود، وضعیت نابسامان این مناطق و پیامدهای آن را بررسی می‌کند.
وضعیت فعلی خانه‌های مخروبه
محل ناامنی و تخلفات:
این خانه‌ها به‌ویژه در شب، پناهگاه افراد فرصت‌طلب و محل توزیع مواد مخدر گزارش شده‌اند. ساکنان محلی از افزایش سرقت‌های خرد و احساس ناامنی گلایه دارند.
ریخت‌وپاش زباله‌های خانگی و صنعتی در این مکان‌ها، علاوه بر آلودگی بصری، بوی تعفن شدیدی ایجاد کرده که زندگی در مجاورت آن را دشوار می‌کند.
خطرات بهداشتی و زیست محیطی:
گزارش‌ها از حضور مارها و عقرب‌ها در این خانه‌ها حکایت دارد.
یک شهروند اظهار کرد: «تابستان گذشته، چندین مار و عقرب از دیوار فرو ریخته پایین آمدند وجان ساکنین وعابرین ازاین مناطق را به خطر انداختند».
تجمع آب راکد در فصل بارش، محل تکثیر پشه‌ها و گسترش بیماری‌هایی مانند سالک شده است.
تخریب هویت تاریخی:
شوشتر به‌عنوان «پایتخت سازه‌های آبی جهان» شناخته می‌شود، اما خانه‌های مخروبه با دیوارهای فروریخته و سقف‌های فروکشیده، چهره این میراث جهانی را مخدوش کرده‌اند.
این مسئله علاوه بر کاهش جذب گردشگر، اعتراض سازمان‌های میراث فرهنگی را نیز برانگیخته است.
علل ریشه‌ای بحران
مالکیت نامشخص:
بسیاری از این خانه‌ها «بلا صاحب» هستند یا مالکان آن‌ها درگذشته‌اند و وراث برای ساماندهی اقدام نمی‌کنند.
– کم‌کاری شهرداری:
علیرغم گذشت چند دهه، شهرداری شوشتر نه تنها این خانه‌ها را تخریب یا حصارکشی نکرده، بلکه حتی پاکسازی زباله‌ها نیز به‌طور منظم انجام نمی‌شود.
یک فعال میراث فرهنگی می‌گوید: «نفوذ برخی افراد، مانع اقدامات قانونی شده است».
نبود طرح جامع احیا:
با وجود مقالاتی مانند «اصول طراحی بناهای فرهنگی در بافت تاریخی شوشتر» که بر لزوم تبدیل این فضاها به مراکز فرهنگی تأکید دارند،هیچ برنامه عملی برای نوسازی یا تغییر کاربری اجرا نشده است.
واکنش شهروندان و پیامدهای اجتماعی
اعتراضات محلی:
ساکنان بافت قدیم در چندین مورد با نوشتن طورمارهایی به مسئولین شهرداری، خواستار رسیدگی فوری به برطرف کردن وتعیین تکلیف این خانه های مخروبه شده‌اند.
ودرادامه نوشته اند: «ما هر روز خطر را لمس می‌کنیم، اما مسئولان فقط وعده می‌دهند».
تأثیر بر گردشگری:
گردشگرانی که برای بازدید از سازه‌های آبی به شوشتر می‌آیند، از دیدن این منظره ناخوشایند متعجب می‌شوند. این مسئله اعتبار جهانی شهر را زیر سؤال برده است.
راهکارهای پیشنهادی:
تشکیل کارگروه ویژه
همکاری بین شهرداری، سازمان میراث فرهنگی و نیروی انتظامی برای شناسایی مالکان و تعیین تکلیف خانه‌ها.
استفاده از تجربه موفق «طرح هادی» که در مناطق روستایی برای ساماندهی بافت‌های مسکونی اجرا شده است.
احیای کاربری فرهنگی:
تبدیل خانه‌های قابل بازسازی به موزه‌های محلی، کارگاه‌های صنایع دستی یا اقامتگاه‌های بوم‌گردی با الهام از پروژه‌های پیشنهادی نظیر «خانه فرهنگ شوشتر».
اقدامات فوری:
حصارکشی و نصب علائم هشداردهنده در مناطق خطرناک.
پاکسازی زباله‌ها و سمپاشی منظم برای کنترل حشرات و جانوران موذی.
خانه‌های مخروبه شوشتر تنها یک مشکل محلی نیستند؛ آن‌ها زخمی بر پیکره تاریخ ایران و تهدیدی برای سلامت عمومی هستند.
انتظار می‌رود شهرداری با بسیج منابع و جلب مشارکت مردمی، هرچه سریعتر چهره این میراث جهانی را از نو بسازد.
همان‌گونه که سازه‌های آبی شوشتر نشان‌دهنده نبوغ مهندسی پیشینیان است، بر طرف کردن این معضل نیز می‌تواند نمادی از مسئولیت‌پذیری نسل امروز باشد.
عبدالحمید گل افشان
