دعای بیستم صحیفه‌ی سجادیه، معروف به “دعای مکارم الاخلاق”، یکی از زیباترین، عمیق‌ترین و پرکاربردترین دعاهای این گنجینه‌ی بی‌بدیل است. این دعا نه تنها مجموعه‌ای از خواسته‌های اخلاقی است، بلکه یک نقشه راه برای رسیدن به کمال انسانی و قرب الهی را ترسیم می‌کند.

نامگذاری دعای بیستم صحیفه سجادیه، به «دعای مکارم الأخلاق»  در خود متن دعا به‌طور مستقیم نیامده و عنوانی است که توسط شارحان، مصححان و اهل حدیث در طول تاریخ به آن داده شده.

مسیر تاریخی نام‌گذاری

1. قدیمی‌ترین نسخه‌های صحیفه سجادیه (قرون دوم و سوم هجری):

بیشتر نسخه‌های خطی که در دست است، عنوانی کلی روی دعاها ندارند؛ فقط شماره یا آغاز دعا («اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ…») ذکر شده است.

1. دوره تدوین شروح و فهارس (قرن پنجم به بعد):
   • از قرن پنجم و ششم، علمایی مثل سید رضی‌الدین ابن طاووس و کفعمی هنگام استخراج فهارس و گزینش دعاها، برای سهولت ارجاع، دعاها را اسمی توصیفی می‌دادند.
   • در کتاب «إقبال الأعمال»  این دعا به عنوان «الدعاء فی مکارم الأخلاق و مرضیّ الأفعال» معرفی شده است.[۱]
   • کفعمی در کتاب «البلد الأمین» نیز عنوان «دعاء المکارم» یا «مکارم الأخلاق» برای آن آورده تا محتوای دعا که درباره سجایای پسندیده و رفتار اخلاقی است، مشخص شود.[۲]
2. دوره جدید (چاپ‌های معاصر):

محققانی مثل محمد باقر محقق داماد و علامه مجلسی در «بحارالانوار» (ج۹۱) همان عنوان را ارائه داده اند..

چاپ‌های رایج معاصر صحیفه سجادیه (مثل تصحیح آیت‌الله مرعشی) در فهرست، شماره ۲۰ را با عنوان «دعای مکارم الأخلاق» می‌آورند.

بخش اول: ستایش الهی و درود بر پیامبر و آل او

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ بَلِّغْ بِإِیمَانِی أَکْمَلَ الْإِیمَانِ، وَ اجْعَلْ یَقِینِی أَفْضَلَ الْیَقِینِ، وَ انْتَهِ بِنِیَّتِی إِلَى أَحْسَنِ النِّیَّاتِ، وَ بِعَمَلِی إِلَى أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ.

شرح و توضیح:

این بخش، آغازگر دعاست و با طلب درود بر پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت ایشان (علیهم‌السلام) شروع می‌شود که خود نشان‌دهنده‌ی جایگاه والای این بزرگواران در مکتب اسلام و وسیله‌ی تقرب به خداوند است. این شروع، همانند بسیاری از دعاهای معتبر اسلامی، یک مقدمه‌ی ضروری است که فضا را برای درک بهتر مفاهیم فراهم می‌آورد.

• [۱] إقبال الأعمال،سید رضی‌الدین، علی بن طاووس، متوفای ۶۶۴ق، چاپخانه، مؤسسه آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث، قم، ۱۴۱۴ق (چاپ تحقیقی مشهور به تصحیح آل‌البیت)جلد دوم صفحه ۷۱۲

[۲] شیخ تقی‌الدین، ابراهیم بن علی بن حسن، الکفعمی (م ۹۰۵هـ)، البلد الأمین و الدّرع الحصین ،چاپ: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت سال: ۱۴۱۸ق / ۱۹۹۸م، ص ۲۳۴–۲۳۵

• [۱] إقبال الأعمال،سید رضی‌الدین، علی بن طاووس، متوفای ۶۶۴ق، چاپخانه، مؤسسه آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث، قم، ۱۴۱۴ق (چاپ تحقیقی مشهور به تصحیح آل‌البیت)جلد دوم صفحه ۷۱۲

[۱] شیخ تقی‌الدین، ابراهیم بن علی بن حسن، الکفعمی (م ۹۰۵هـ)، البلد الأمین و الدّرع الحصین ،چاپ: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت سال: ۱۴۱۸ق / ۱۹۹۸م، ص ۲۳۴

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ

«صلوات» یکی از برجسته‌ترین اذکار در سنت اسلامی، مخصوصاً مکتب اهل‌بیت (ع) است و اهمیت و فضیلت آن هم از نظر قرآنی، هم از نظر روایی و هم از جهت عرفانی و اخلاقی جایگاه ویژه‌ای دارد.

جایگاه قرآنیِ صلوات

• آیه‌ی اصلی:

﴿ إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا ﴾(احزاب: ۵۶)

این آیه تنها موردی است که خداوند بندگانش را به مشارکت در کاری که خودش و فرشتگان انجام می‌دهند دعوت کرده است. معنایش این است که ذکر صلوات نه تنها یک توصیهٔ عبادی، بلکه یک تشرّف الهی و اشتراک در جریان رحمت خداست.

۲ روایات درباره فضیلت صلوات

• پیامبر اکرم (ص)

«مَن صَلّى عَلَیّ وَاحِدَهً صَلّى اللَّهُ عَلَیهِ عَشْراً»

هر کس یک بار بر من صلوات بفرستد، خداوند ده بار بر او درود می‌فرستد.

(بحار الأنوار، ج۹۱، ص۴۸ / صحیح مسلم، ج۱، ص۲۸۸)

امام صادق (ع)

«هیچ دعایی به آسمان نمی‌رود مگر این‌که بر محمد و آل محمد صلوات باشد.» (وسائل الشیعه، ج۷، ص۳۱۸)

یعنی صلوات کلید قبولی دعا است.

(امام علی (ع)

«صلوات، گناهان را ریزان می‌کند همان‌گونه که باد برگ درختان را.» (بحار الأنوار، ج۹۱، ص۵۱)

۳ آثار اخلاقی و عرفانی

1. ۱. پیوند با ولایت: صلوات یعنی اتصال قلبی به پیامبر و اهل‌بیت (ع) و قرار گرفتن در جریان نور نبوت و امامت.
2. ۲. طهارت روح: استمرار در صلوات، اثرات گناهان و غفلت را می‌شوید.
3. ۳. تقرب به خدا: چون صلوات مضمونش حمد، محبت و دعا برای مقرب‌ترین خلق نزد خداست.
4. ۴. یاد قیامت و امید به شفاعت: صلوات در واقع اعلام محبت و تبعیت است که زمینه شفاعت را فراهم می‌کند.
5. ۵. حضور قلب در عبادت: صلوات اغلب عبادات را کامل می‌کند؛ آغاز و پایان دعا، نماز و نیایش با صلوات مستحب است.

۴ چرا صلوات «ذکر جامع» است؟

از نگاه دین‌پژوهی، این ذکر چند بُعد را هم‌زمان دارد:

• ذکر زبانی: با نام پیامبر و آلش بر زبان جاری می‌شود.
• ذکر قلبی: محبت و معرفت را در قلب می‌نشاند.
• ذکر عملی: انسان را به تسلیم و تبعیت عملی از پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) فرا می‌خواند.

به همین دلیل برخی بزرگان آن را «برترین ذکر بعد از قرآن» دانسته‌اند.

اصطلاح «ذکر جامع» وقتی درباره صلوات به کار می‌رود، یعنی این ذکر همه‌ی ابعاد اصلی ذکر الهی را هم‌زمان در خود دارد: حمد خدا، یاد پیامبر و اهل‌بیت (ع)، دعا، و پیوند با هدف نهایی عبادت یعنی نزدیکی به پروردگار.

دلایل این جامعیت برگرفته از روایات و سخنان بزرگان تأیید کنیم:

۱. جمع میان حمد الهی و محبت به اولیای خدا

صلوات، ستایش خدا را در بر دارد چون ریشه‌اش دعای خیر و رحمت است، و در عین حال محبت و تبعیت از پیامبر و اهل‌بیت (ع) را ابراز می‌کند.

پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: «الصَّلاهُ عَلَیَّ نُورٌ لَکُمْ فِی الدُّنیا وَ نُورٌ لَکُمْ فِی الآخِرَه» (بحارالانوار، ج۹۱، ص۶۳)

( صلوات بر من هم در دنیا و هم در آخرت برایتان نور است)

یعنی صلوات، هم بهره‌ی دنیوی دارد هم اخروی، پس وجوه مختلف خیر را یکجا می‌آورد.

۲. پیوند دادن زمین و آسمان

در صلوات، بنده در کاری با خدا و فرشتگان همراهی می‌کند؛ همان کاری که خدا در قرآن توصیف کرده: ﴿ إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ ﴾

این اشتراک، ذکر را از سطح شخصی به سطح کیهانی می‌برد.

۳. جامعیت در شکل و محتوا

ذکرها یا لسانی هستند (گفتن جملات)، یا قلبی (توجه و محبت)، یا عملی (تبعیت و عمل صالح). صلوات هر سه را در خود دارد:

• لسانی: جمله‌ی «اللهم صلّ على محمد و آل محمد»
• قلبی: محبت و ولایت
• عملی: انگیزش برای پیروی از سیره‌ی ایشان

امام خمینی (ره) در شرح چهل حدیث آورده:

»صلوات، ذکری است که جامع میان مقام توحید و مقام ولایت است، و این جامعیت جز در معدودی از اذکار یافت نمی‌شود.»

همچنین، ایشان بخشی را به جامعیت ذکر صلوات اختصاص داده‌ و توضیح می‌دهند که صلوات، ذکری است که هم حمد است، هم دعا، هم شکر، و هم یاد اهل‌بیت (ع).[۱]

 

۴. تکمیل‌کننده‌ی سایر عبادات

✅ در روایات آمده که هیچ دعایی به آسمان نمی‌رود مگر اینکه همراه صلوات باشد (امام صادق ع، وسائل الشیعه، ج۷، ص۳۱۸).

این یعنی صلوات، مثل نگین روی انگشترِ دعاست؛ ذکرهای دیگر را کامل می‌کند و اثرشان را تضمین می‌نماید.

 

۵. دربرداشتن معارف ناب

بزرگان اهل معرفت گفته‌اند: صلوات، مجموعه‌ای فشرده از اصول دین است:

• توحید (چون به خداوند دعا می‌کنیم)
• نبوت و امامت (چون بر پیامبر و آلش درود می‌فرستیم)
• معاد (چون طلب رحمت برای روز قیامت نیز هست)

سید بن طاووس در مهج الدعوات می‌فرماید:

«آن‌که می‌خواهد یاد همه‌ی نیکی‌ها را در یک لفظ گرد آورد، بر محمد و آل او صلوات فرستد.»

داستان: عطر رحمت

در یکی از روزهای داغ مدینه، پیرمردی فقیر وارد مسجدالنبی شد. لباسش غبارآلود و نگاهش خسته بود. کنار ستون نشست و آهی کشیدو گفت: ای کاش می‌توانستم کاری کنم که خدا همه گناهانم را ببخشد و دلم آرام شود، در همین هنگام، بلال حبشی با لبخند نزدیکش آمد و گفت:

اگر می‌خواهی همه خیرها را یک‌جا به دست آوری، و ذکر کوتاهی بگویی که آسمان و زمین را به هم پیوند دهد، بر محمد و آل محمد صلوات بفرست.

پیرمرد، آرام گفت: «اللهم صل على محمد و آل محمد، احساس کرد نسیمی خنک به دلش می‌وزد. همان دم، پیامبر وارد مسجد شد. نگاه نورانی‌اش بر پیرمرد افتاد و فرمود: «هر کس یک صلوات بفرستد، ده رحمت از سوی خدا بر او نازل می‌شود، ده گام به بهشت نزدیک می‌گردد، و ذکرش نزد خدا پذیرفته می‌شود.»

پیرمرد، که گویی باری چندساله از دوشش برداشته شده، زیر لب زمزمه می‌کرد: صلوات… یعنی همه‌ی پل‌های بهشت را با یک کلمه ساختن.[۲]

این داستان، هم پیوند آسمان و زمین را نشان می‌دهد، هم جامعیت صلوات را؛ چون همان یک جمله، مهر الهی، محبت پیامبر و اهل‌بیت، و امید به قیامت را در خود دارد.

حکایت دعای بی‌نتیجه

[۱] سید روح الله الموسوی الخمینی، چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهرانچاپ بیست‌ویکم: ۱۳۸۸ ، ص۵۴۷–۵۴۸

[۲]   عبدالرحمن صفوری شافعی قرن ۹ ه ، نزهه المجالس، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج۲، ص۳۹۴

[۱] سید روح الله الموسوی الخمینی، چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهرانچاپ بیست‌ویکم: ۱۳۸۸ ، ص۵۴۷–۵۴۸

[۱]   عبدالرحمن صفوری شافعی قرن ۹ ه ، نزهه المجالس، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج۲، ص۳۹۴

در محضر امام صادق (ع) مردی گفت: یابن رسول‌الله، مدتی است دعا می‌کنم اما مستجاب نمی شود، امام فرمود: آیا در دعایت بر محمد و آل او صلوات می‌فرستی؟ عرضه داشت نه، امام لبخندی زد و فرمود: دعایت ناقص است؛ صلوات مانند دو بال برای دعاست، اگر نباشد دعا پرواز نمی‌کند.

از آن پس، مرد دعاهایش را با صلوات آغاز و ختم کرد و بزودی آثار اجابت را دید. (وسائل الشیعه، ج۷، ص۳۱۸)

۲. ماجرای شیخ بهایی

روایت شده شیخ بهایی شبی در خواب رسول خدا (ص) را دید. خواست که از حضرت ذکری بیاموزد که همه خیرها را در خود داشته باشد. حضرت فرمود: بر من و اهل بیتم صلوات بفرست؛ در این ذکر، یاد خدا، محبت اولیای او، و طلب خیر دنیا و آخرت در یکجا گرد آمده است.

شیخ بهایی در بیداری نوشت: «صلوات ذکری است که اگر در کفه ترازوی عمل بگذارند، از بسیاری از عبادت‌های پراکنده سنگین‌تر است.[۱]

۳. حکایت عارف و باغ گل

یکی از عرفای بزرگ، هر صبح و شام هزار صلوات می‌فرستاد. شاگردان پرسیدند: استاد، چرا همه اذکار را رها کرده‌ای و بیشتر به صلوات مشغولی؟گفت: صلوات، مثل باغی است که در آن هم گُلِ یاد خدا می‌روید، هم عطرِ محبت رسول و آلش پیچیده، هم شاخه‌های رحمت الهی به سوی بنده خم شده؛ من برای رسیدن به همه اینها دیگر چرا در کوچه‌های بی‌گل بروم؟[۲]

برای بهره بیشتر از اهمیت و جایگاه ذکر شریف « صلوات» می توانید به کتب ذیل مراجعه نمایید.

تفسیر قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۵۶: «إِنَّ اللهَ وَ ملائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ…

• وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج۷: باب ۱۶ «استحباب البدء بالتحمید و التمجید و الصلاه علی محمد و آل محمد فی الدعاء.
• بحارالانوار، علامه مجلسی، ج۹۱: تطبیق مضامین صلوات و فضائل آن در احادیث و روایات.
• مهج الدعوات، سید بن طاووس: مجموعه دعاها و اذکار که صلوات را جامع خیرات معرفی می‌کند.
• المحجه البیضاء، ملا محسن فیض کاشانی: باب اذکار و فضایل آن و توضیح جایگاه صلوات در دعاها.
• کشکول، شیخ بهایی: روایات و اشاراتی درباره فضیلت صلوات.
• فوائد صلوات، محدث نوری: نقل در بحارالانوار و شرح فضایل صلوات.

 

۵ محمدی ری‌شهری، داستان‌هایی از صلوات،تهران، ص، ۲۵–۲۶، حکایات عارفان، نشر مسجد مقدس جمکران، ص ۱۸۱، مهر تابان (زندگی‌نامه اخلاقی شیخ بهایی)، ص ۶۵..

 

[۲] محمدی ری‌شهری، داستانهایی ازصلوات،ص ۴۲–۴۳ ، حاج شیخ عباس قمی صد فضیلت صلوات، مشابه مضمون را می‌آورد، انتشارات مسجد مقدس جمکران، مجموعه حکایات عارفان، ص ۲۵۷

۵ محمدی ری‌شهری، داستان‌هایی از صلوات،تهران، ص، ۲۵–۲۶، حکایات عارفان، نشر مسجد مقدس جمکران، ص ۱۸۱، مهر تابان (زندگی‌نامه اخلاقی شیخ بهایی)، ص ۶۵..

 

[۱] محمدی ری‌شهری، داستانهایی ازصلوات،ص ۴۲–۴۳ ، حاج شیخ عباس قمی صد فضیلت صلوات، مشابه مضمون را می‌آورد، انتشارات مسجد مقدس جمکران، مجموعه حکایات عارفان، ص ۲۵۷