” صرفه جویی وکنترل آب مهمترین چالش بخش کشاورزی وتعیین موثرترین راهکارها ”
✍️سید محمد درستان
کارشناس ارشد مهندسی عمران
شرکت بهره برداری ازشبکه های آبیاری کرخه وشاوور
صرفه‌جویی در آب کشاورزی یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها در دنیای امروز است که نیازمند بهره‌گیری از روش‌های نوین و کارآمد است. با توجه به محدودیت منابع آبی و تغییرات اقلیمی، کشاورزان باید به دنبال روش های کاهش مصرف آب در کشاورزی باشند که بتوانند مصرف آب را کاهش دهند و در عین حال به بهبود عملکرد و کیفیت محصولات خود دست یابند.
استفاده از تکنیک‌های نوین آبیاری ( مانند سیستم آبیاری قطره‌ای و آبیاری تحت فشار و هوشمند) و برنامه‌ریزی دقیق آبیاری و انتخاب گیاهانی که به کم آبی مقاوم هستند،
فاکتور های اصلی در بهینه‌سازی مصرف آب در بخش کشاورزی است.
برخی عوامل موثر در هدررفت منابع آب سطحی و زیرزمینی میتوان به مواردزیر اشاره کرد:
۱.فرسودگی و ناکارآمدی شبکه‌های توزیع و انتقال آب
۲.آبیاری نامناسب و غیراصولی در بخش کشاورزی
۳.استفاده از روش‌های آبیاری سنتی و ناکارآمد
۴.برداشت‌های غیرمجاز از منابع آب
۵.آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی
۶.تغییر اقلیم و کاهش بارش‌ها
۷.عدم مدیریت صحیح منابع آب
مدیریت آب و تعیین راه های کاهش مصرف آب در کشاورزی بخش مهمی ازعملیات کشت و تولید محصولات با کیفیت است. در زمان کمبود آب، صرفه‌جویی و گسترش منابع آبی برای اطمینان از اینکه منابع آب در طول فصل رشد در دسترس خواهد بود، مهم است.
در دنیای امروز که با بحران آب روبه‌رو هستیم، بهینه‌سازی مصرف آب در کشاورزی و توجه به راه های کاهش مصرف آب در کشاورزی از اهمیت زیادی برخوردار است. استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا نه تنها در مصرف آب صرفه‌جویی کنند، بلکه عملکرد و بهره‌وری محصولات خود را نیز افزایش دهند.
با بهینه‌سازی مصرف آب، کشاورزان می‌توانند هزینه‌های خود را کنترل کنند.
استفاده بی‌رویه از آب در کشاورزی می‌تواند به آلودگی منابع آب و کاهش کیفیت آن منجر شود. همچنین، مصرف بی‌رویه آب می‌تواند به خشک شدن رودخانه‌ها و منابع آبی و تخریب اکوسیستم‌های طبیعی منجر شود. بهینه‌سازی مصرف آب می‌تواند به حفظ محیط زیست و تنوع زیستی کمک کند.
لذامیتوان موثرترین روش های بهینه سازی مصرف آب در کشاورزی را به شرح ذیل بیان نمود:
۱. آبیاری قطره ای
آبیاری قطره ای شامل قرار دادن شبکه ای از لوله ها در امتداد زمین یا زیر خاک، با قطره چکان هایی است که مقادیر کمی و کنترل شده آب را مستقیماً به ناحیه ریشه گیاه می رسانند. این امر تبخیر و رواناب را به حداقل می رساند زیرا آب در جایی که بیشتر مورد نیاز است تحویل داده می شود.
۲. سنسورهای رطوبت خاک
برای تعیین رطوبت خاک حسگرها در خاک قرار می گیرند تا میزان رطوبت را در اعماق مختلف خاک اندازه گیری کنند.
استفاده از سنسورها به کشاورزان این امکان را می دهد که فقط زمانی آب را مصرف کنند که خاک به اندازه کافی خشک است تا به آن نیاز داشته باشد
۳. برداشت آب باران
سیستم های جمع آوری آب باران، آب باران را ازکلیه سطوح گرفته و در مخازن، حوضچه ها یا مخازن زیرزمینی ذخیره می کنند. آب ذخیره شده را می توان برای آبیاری در دوره های خشک استفاده کرد که باعث کاهش اتکا به منابع آب خارجی می شود و یکی از مهمترین بهینه سازی مصرف آب در کشاورزی است.
۴. مالچ پاشی
مالچ لایه ای از مواد (ارگانیک مانند کاه یا مصنوعی مانند ورقه های پلاستیکی) است که روی سطح خاک اطراف گیاهان پخش شده است. از فرسایش خاک جلوگیری می کند، رطوبت را حفظ می کند و دما را تنظیم می کند.
با حفظ رطوبت در خاک، مالچ نیاز به آبیاری مکرر را کاهش می دهد و به گیاهان کمک می کند تا در دوره های خشکسالی زنده بمانند. همچنین رشد علف های هرز را کاهش می دهد که می تواند برای آب و مواد مغذی رقابت کند.
۵. کاشت محصولاتی که نیاز آبی کمی دارند.
برخی از محصولات به طور طبیعی به خشکی مقاوم تر هستند یا برای رشد به آب کمتری نیاز دارند.
۶. آبیاری دقیق
آبیاری دقیق شامل استفاده از فناوری‌های پیشرفته مانند GPS، حسگرهای اینترنت اشیا و پیش‌بینی آب و هوا برای بهینه‌سازی زمان و میزان مصرف آب به محصولات می‌شود. این کار را می توان بر اساس هر بوته یا در هر بخش از مزرعه انجام داد. این کار هدررفت آب را به حداقل می رساند و تضمین می کند که هر محصول دقیقاً آنچه را که نیاز دارد دریافت می کند.
۷. تسطیح زمین با لیزر
تسطیح لیزری فرآیندی است که در آن از تجهیزات لیزری برای تراز کردن یک زمین استفاده می شود تا زمین شیب یکنواختی داشته باشد. هدف ایجاد یک ارتفاع ثابت در سراسر مزرعه است که آب به طور یکنواخت پخش در مزرعه پخش می شود. این کار به کاهش رواناب آب کمک می کند و اجازه می دهد تا آب آبیاری به طور یکنواخت توزیع شود.
۸. بازیافت آب
بازیافت آب شامل تصفیه فاضلاب برای حذف آلاینده‌ها است که استفاده مجدد از آن را برای اهداف کشاورزی ایمن می‌کند. اغلب از سیستم های تصفیه مانند اسمز معکوس یا تیمار آب با اشعه UV استفاده می شود.
بازیافت آب می تواند به کاهش فشار بر منابع آب شیرین، به ویژه در مناطق خشک یا نیمه خشک کمک کند.
۹. کاشت محصولات پوششی
محصولات پوششی بین فصول رشد یا در دوره های خارج از فصل کاشته می شوند.
این محصولات ساختار خاک را بهبود می بخشد، سرعت تبخیر را کاهش می دهد و به حفظ رطوبت برای مدت طولانی تری در خاک کمک می کند. گیاهان پوششی همچنین با افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک، نیاز به آبیاری اضافی را کاهش می دهند و برای رسیدن به اهداف بهینه سازی مصرف آب در کشاورزی کمک می کنند.
۱۰.تناوب زراعی شامل جایگزینی انواع محصولات کشت شده در یک مزرعه از فصلی به فصل دیگر است، در حالی که کشت مخلوط شامل کاشت محصولات مختلف با هم در یک مزرعه است. این اقدامات می تواند به شکستن چرخه آفات منجر گردد.
۱۱. کشاورزی محیطی کنترل شده (CEA)
شامل رشد محصولات در یک محیط
داخلی کنترل شده ، جایی که گلخانه یا مزرعه عمودی است و دما ،رطوبت،
نور را میتوان دقیقاً مدیریت کرد. بسیاری از سیستم‌های CEA مصرف آب را با بازیافت آب در سیستم کاهش می‌دهند و مدیریت
دقیق منابع ، اتلاف آب را به حداقل می‌رساند.
دربین این مواردکشاورزی بدون خاک (هیدرو پونیک )به‌عنوان یکی از نوآورانه‌ترین و کارآمدترین روش‌های تولید محصولات کشاورزی نیز مطرح شده ولی نیاز به سرمایه گذاری گسترده دارد.
♦️ جهت اجرایی نمودن کلیه موارد فوق و صرفه جویی در آب کشاورزی نیاز به برنامه مدون وزارت جهاد کشاورزی و حمایت گسترده ارگانهای مسئول از جمله شرکت های آب، استانداری ها و… از طریق ترویج آموزش ، تسهیلات وامکانات به کشاورزان و بهره‌برداران می باشد.
