ایران به سرعت وارد دوره سالمندی می‌شود. طبق آمار رسمی، هم‌اکنون بیش از ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار سالمند در کشور زندگی می‌کنند و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۲ درصد جمعیت ایران سالمند باشد. این تغییر ساختاری علاوه بر مسائل جسمی، سلامت روان سالمندان را نیز در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.

سالمندی و سلامت روان

مطالعات نشان داده‌اند که حدود ۳۸٫۵ درصد سالمندان ایرانی حداقل  دچار یک  اختلال روانی هستند؛ این رقم در زنان (۴۷٫۲ درصد) بالاتر از مردان (۲۷٫۳ درصد) است. افسردگی نیز در ۲۱٫۶ درصد از سالمندان مشاهده می‌شود. پژوهش‌های دیگر، دامنه شیوع اختلالات روانی در سالمندان ایران را بین ۱۱٫۷ تا ۳۸٫۹ درصد گزارش کرده‌اند. همچنین بر اساس گزارش ایرنا، حدود ۱۴ درصد سالمندان کشور افسرده‌اند و این عدد در مراکز نگهداری سالمندان تا ۷۰ درصد افزایش می‌یابد.

در سطح جهانی، طبق برآورد سازمان جهانی بهداشت (WHO)، نزدیک به ۱۵ درصد سالمندان (۶۰ سال به بالا) یکی از اختلالات روانی را تجربه می‌کنند. باتوجه به آمار ذکر شده نشان داده می شود که در این مورد ایران از میانگین جهانی جلوتر و در وضعیتی وخیم‌تر قرار دارد. در زمینه افسردگی نیز آمار ایران در مراکز نگهداری بسیار فراتر از میانگین کشور‌های اروپایی است که بین ۱۰ تا ۲۰ درصد گزارش شده است.

خودکشی وآمارهای پنهان

پژوهش‌های ملی نشان می‌دهد نرخ خودکشی موفق در سالمندان ایران از ۳.۷ در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۰۸ به ۴.۳۷ در ۱۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۱۴ افزایش یافته است. گزارش‌های رسانه‌ای داخلی هم هشدار داده‌اند که به دلایلی چون فقر، ضعف بیمه‌ای، انزوای اجتماعی و از دست دادن استقلال، خطر خودکشی در سالمندان ایرانی روندی صعودی یافته است.

در مقیاس جهانی، داده‌های بین‌المللی برای سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد نرخ خودکشی سالمندان بالای ۶۵ سال حدود ۱۵.۹۹ در هر ۱۰۰ هزار نفر بوده است، که عددی به‌مراتب بالاتر از آمار رسمی ایران است. این تفاوت می‌تواند ناشی از کم‌گزارش‌دهی، تفاوت در ثبت علت مرگ یا انگ اجتماعی باشد. در بسیاری از کشورها، به‌ویژه میان مردان بالای ۷۵ سال، نرخ خودکشی بسیار بالاتر از میانگین عمومی است.

آمارهای رسمی کمتر از واقعیت را نشان می دهد:آمار های رسمی نشان از توسعه افسردگی بین سالمندان را می دهد اما آمار دقیق خودکشی اعلام نمی شود

چالش‌های ساختاری در کشور

۱. خدمات ناکافی سلامت روان؛ مراکز ویژه رسدگی به سلامت روان سالمندان محدودند ویا اصلا وجود ندارندِ طرح‌هایی مثل «سراج» هم  هنوز پوشش کاملی در تمامی مناطق پیدا نکرده اند.

۲. انگ اجتماعی و فرهنگی؛ بسیاری از سالمندان یا خانواده‌ها به دلایلی از جمله (ناهنجار تلقی کردن آن) تمایلی به مراجعه به روان‌شناس و روان‌پزشک ندارند.

۳. فزون‌دارویی و بیماری‌های مزمن؛ بیش از ۷۰ درصد سالمندان بالای ۶۵ سال دچار مشکلات مربوط به  فشار خون هستند، نیمی دیابت یا پیش‌دیابت، و حدود ۶۰ درصد کلسترول بالادارند. این وضعیت احتمال اختلالات روانی را تشدید می‌کند.

۴. فقر و انزوای اجتماعی؛ مهاجرت فرزندان، تغییر سبک زندگی و کاهش ارتباطات میان‌نسلی،ضعف های حرکتی و مسائل جسمانی دیگر، احساس تنهایی را افزایش داده است.

۵ ضعف در ثبت و پایش داده‌ها؛ عدم وجود آمار دقیق و به‌روزدر خصوص وضعیت سلامتی سالمندان، سیاست‌گذاری مؤثر در این خصوص  را دشوار می‌نماید.

راهبردهای پیشنهادی

ادغام مراقبت روانی در نظام سلامت اولیه؛ غربالگری منظم افسردگی و افکار خودکشی در ویزیت‌های سالانه.

تقویت ثبت و گزارش‌دهی خودکشی؛ انتشار دوره‌ای داده‌های استانی برای شناسایی مناطق پرخطر.

کاهش انگ اجتماعی با کمپین‌های رسانه‌ای و آموزش خانواده‌ها.

حمایت اقتصادی و بیمه‌ای ویژه سالمندان تنها یا کم‌درآمد.

ایجاد شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی برای تقویت ارتباطات و پیشگیری از انزوا.

سخن آخر

سالمندان ایران در زمینه سلامت روان با وضعیتی نگران‌کننده‌تر از میانگین جهانی مواجه‌اند. اختلالات روانی و افسردگی در این گروه بالا است و آمارهای خودکشی نیز گرچه کمتر از میانگین جهانی گزارش می‌شود، اما روند صعودی را نشان می دهد و پدیده کم‌گزارش‌دهی نیز واقعیت را پنهان کرده است. توجه رسانه‌ها و جامعه به این بحران، می‌تواند نخستین گام برای فشار بر سیاست‌گذاران و اجرای اقدامات فوری باشد.

پی نوشت:

چیستی طرح سراج:سراج مخفف (سلامت روانی و مراقبت اجتماعی ایرانیان ) است و با هدف توسعه خدمات سلامت روان جامعه نگر ،رایگان و در دسترس مردم به ویژه در مناطق کم برخوردار در پاییز ۱۳۸۹  راه اندازی شده است که هنوز به طور موثر در دسترس همگان به ویژه سالمندان قرار نگرفته است.

ساراهیات

۹ مهر ۱۴۰۴