✍️ لفته منصوری
اهواز – پنجشنبه، ۲۷ شهریورماه ۱۴۰۴
توسعه در ایران معمولاً با پروژه‌های پرزرق‌وبرق و نسخه‌های آماده آغاز می‌شود و همان‌قدر سریع هم به بن‌بست می‌رسد. اما تجربه طرح سنابل جهاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان در دو روستای زویرخرامزه و تلبومه ملاثانی نشان داد که راه دیگری هم وجود دارد؛ راهی که بر پایه گفت‌وگو با مردم، حل مسئله‌های کوچک و یادگیری تدریجی بنا شده است.
نگاهی به آموزه‌های کتاب «توسعه به مثابه توانمندسازی حکومت»
اندروز، پریچت و وولکاک در کتاب خود به ما می‌گویند که بسیاری از کشورها درگیر ادای نهادی هستند؛ یعنی شکل سازمان‌ها را کپی می‌کنند اما توان حل مسئله‌های واقعی را به‌دست نمی‌آورند. راه برون‌رفت، رویکرد PDIA است:
مسئله‌محوری: آغاز از دل مشکلات واقعی مردم.
تکرارشوندگی: پیشرفت با گام‌های کوچک و یادگیری مداوم.
انطباق‌پذیری: ساختن راه‌حل‌های متناسب با شرایط محلی.
سنابل جهاد؛ بومی‌سازی PDIA در خوزستان
مسئله‌محوری: زنان روستا نیاز به کلاس خیاطی داشتند، کشاورزان مشکل آب و بازاریابی داشتند، کودکان از امکانات آموزشی محروم بودند. این‌ها همان مسئله‌هایی بودند که محور طرح قرار گرفتند.
تکرارشوندگی: از یک مدرسه متروکه، کلاس‌های کوچک آغاز شد. ابتدا استقبال کم بود، اما با برگزاری چند نمایشگاه زنان، اعتماد و مشارکت افزایش یافت. همین چرخه اقدام، ارزیابی و اصلاح بارها تکرار شد.
انطباق‌پذیری: نبود فضای رسمی آموزشی با استفاده از حسینیه جبران شد. کندی دستگاه‌های اجرایی با همکاری کشاورزان پیشرو و دانشگاه پوشش داده شد. حتی موانع فرهنگی مثل مردسالاری با موفقیت‌های کوچک زنان در نمایشگاه‌ها به چالش کشیده شد.
دستاوردهای ملموس
– تولید و فروش لباس توسط زنان و افزایش خودباوری آنان.
– تغییر نگرش خانواده‌ها نسبت به تحصیل دختران.
– معرفی روش‌های کشاورزی پایدار به جای سوزاندن بقایای گیاهی.
– ایجاد کانون‌های علمی–اجتماعی برای استمرار تجربه.
اما چرا مدیران دولتی با PDIA راحت نیستند؟
کتاب به‌درستی می‌گوید که بسیاری از مدیران دولتی با رویکرد PDIA مخالفت می‌کنند، زیرا:
– نتایج آن فوری و پرزرق‌وبرق نیست؛ مدیران اغلب به دنبال پروژه‌های سریع و قابل نمایش هستند، نه تغییرات تدریجی.
– نیاز به پذیرش عدم قطعیت دارد؛ در حالی که مدیران ترجیح می‌دهند همه چیز از پیش معلوم و قابل کنترل باشد.
– موفقیت‌ها کوچک و تدریجی‌اند؛ اما مدیران عادت دارند که دستاوردهای بزرگ و کوتاه‌مدت گزارش دهند.
– قدرت را تقسیم می‌کند؛ چون PDIA بر مشارکت محلی و شبکه‌سازی تأکید دارد، در حالی که برخی مدیران ترجیح می‌دهند تصمیم‌ها متمرکز و از بالا باشد.
– شفافیت بیشتری می‌طلبد؛ چون مشکلات واقعی عیان می‌شود و دیگر نمی‌توان با ظاهر‌سازی و ادای نهادی آن‌ها را پنهان کرد.
پیام روشن برای سیاست‌گذاران
طرح سنابل جهاد نشان داد که حتی در دل محدودیت‌ها می‌توان به شیوه PDIA عمل کرد:
– یک کلاس کوچک می‌تواند آغازی برای تغییر اجتماعی باشد.
– یک توافق‌نامه سه‌جانبه با کشاورز پیشرو می‌تواند نقطه شروع اصلاح کشاورزی پایدار باشد.
– و یک نشست در حسینیه روستا می‌تواند پلی میان دانشگاه، مردم و دستگاه‌های اجرایی بسازد.
جمع‌بندی
«سنابل جهاد» ثابت کرد که توسعه واقعی از دل جامعه محلی می‌جوشد، نه از دستورالعمل‌های وارداتی. این طرح نمونه‌ای زنده از آموزه‌های کتاب توسعه به مثابه توانمندسازی حکومت است: مسئله‌محور، تکرارشونده و انطباق‌پذیر.
اما برای تداوم این مسیر، مدیران نیز باید بپذیرند که توسعه پایدار با نمایش‌های سریع به دست نمی‌آید، بلکه با یادگیری تدریجی و توانمندسازی واقعی جامعه ساخته می‌شود.
