در گفت‌وگویی با مهدی محمدزاده، خبرنگار مجموعه خبری جهان اخبار، سید قنبر یوسفیانی، دانش‌آموخته علم سیاست و روابط بین‌الملل، به بررسی پدیده‌ی مدرک‌گرایی و چالش‌های کنونی آموزش عالی در ایران پرداخت و به تحلیل ریشه‌ها و پیامدهای آن پرداخت.
یوسفیانی با تأکید بر پیچیدگی‌های مدرک‌گرایی در ایران، به ساختار اقتصادی ناکارآمد به عنوان یکی از عوامل کلیدی این پدیده اشاره کرد و گفت: “سیستم اقتصادی کشور، به‌ویژه در سال‌های اخیر، نتوانسته فرصت‌های شغلی متناسب با نیازهای فارغ‌التحصیلان را فراهم کند. این موضوع موجب شده است که جوانان برای ورود به بازار کار به مدرک تحصیلی خود اتکا کنند، در حالی که این مدرک به تنهایی نمی‌تواند ضامن موفقیت آنها باشد.”
وی همچنین به ضعف نظام آموزشی اشاره کرد و افزود: “نظام آموزشی ما به جای تمرکز بر توانمندی‌ها و مهارت‌آموزی، بیشتر بر حفظیات و مدرک‌محوری تأکید دارد. این رویکرد نه‌تنها به نفع دانشجویان نیست بلکه به تولید فارغ‌التحصیلانی منجر می‌شود که از مهارت‌های لازم برای ورود به بازار کار بی‌بهره‌اند.”
یوسفیانی افزود: “تجاری‌سازی آموزش عالی یکی دیگر از مشکلات جدی است. دانشگاه‌ها به دنبال کسب درآمد بیشتر، به تولید انبوه مدرک روی آورده‌اند و این امر باعث گسترش رشته‌های غیرکاربردی شده است. این موضوع به نوبه خود موجب کاهش کیفیت آموزش و نارضایتی در میان فارغ‌التحصیلان می‌شود.”
این دانش‌آموخته علم سیاست و روابط بین‌الملل در ادامه بیان کرد: “بسیاری از دانشجویان با امید به آینده‌ای روشن وارد دانشگاه می‌شوند، اما پس از فارغ‌التحصیلی با واقعیت تلخی روبه‌رو می‌شوند. آنها مدرکی بی‌پشتوانه در دست دارند و در عوض، احساس ناامیدی و سرخوردگی می‌کنند. این وضعیت نه‌تنها بر روی خود دانشجویان تأثیر می‌گذارد، بلکه فشار روانی و مالی بر خانواده‌ها را نیز افزایش می‌دهد.”
یوسفیانی تأکید کرد که پیامدهای مدرک‌گرایی فراتر از بیکاری و عدم اشتغال است. او گفت: “این بن‌بست آموزشی موجب احساس بی‌ارزشی و اضطراب شغلی در جوانان می‌شود. بسیاری از آنها به دلیل عدم موفقیت در پیدا کردن شغل مناسب، به افسردگی دچار می‌شوند و حتی به بی‌اعتمادی به نهادهای رسمی و افزایش تمایل به مهاجرت دچار می‌شوند.”
وی در ادامه به ضعف پیوند دانشگاه و صنعت اشاره کرد و گفت: “این مشکل ناشی از سیاست‌گذاری ناکارآمد و عدم انتخاب مدیران کاربلد است. سیاست‌گذاران معمولاً بدون شناخت دقیق از نیازهای بازار کار، برنامه‌ریزی آموزشی می‌کنند و دانشگاه‌ها را به مراکز نظری صرف تبدیل کرده‌اند. این موضوع نه‌تنها به نیازهای واقعی بازار کار پاسخ نمی‌دهد، بلکه فارغ‌التحصیلان را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند.”
یوسفیانی همچنین بر لزوم حذف رشته‌های غیرکاربردی تأکید کرد و گفت: “برای تشخیص رشته‌های کم‌کاربرد، باید به معیارهایی مانند نرخ اشتغال فارغ‌التحصیلان و ارتباط با نیازهای بازار کار توجه کنیم. این نیاز به یک بازنگری جدی در برنامه‌های آموزشی و دروس دانشگاهی دارد تا دانشجویان توانمندتری وارد بازار کار شوند.”
در پایان، یوسفیانی به جوانان، خانواده‌ها و سیاست‌گذاران پیامی امیدوارکننده ارائه داد و گفت: “امید را در مهارت‌آموزی، تجربه‌ورزی و خلاقیت زنده نگه دارید. دانشگاه پایان راه نیست؛ بلکه آغاز خودشناسی و ساختن مسیرهای تازه است.” او از خانواده‌ها خواست که فرزندان خود را نه با مدرک، بلکه با اعتماد و مهارت حمایت کنند و از سیاست‌گذاران خواست که به اصلاحات بنیادین در نظام آموزشی توجه کنند تا کشور با نسلی ناامید و مهاجر مواجه نشود.
یوسفیانی در پایان خاطرنشان کرد: “اگر روند فعلی ادامه یابد، در ده سال آینده با بحران‌های عمیق‌تری روبه‌رو خواهیم شد. دانشگاه‌ها به تولید انبوه مدرک ادامه خواهند داد و بازار کار با فارغ‌التحصیلان بی‌مهارت مواجه خواهد شد. این چالش‌ها نه‌تنها بر روی نسل جوان تأثیر می‌گذارد بلکه آینده کشور را نیز به خطر می‌اندازد.”
وی افزود: “ضرورت دارد که تمامی دست‌اندرکاران، از سیاست‌گذاران تا دانشگاهیان و خانواده‌ها، برای اصلاح این وضعیت و ایجاد یک نظام آموزشی کارآمد و پاسخگو تلاش کنند. تحقق این هدف نیازمند همفکری و همکاری همه‌جانبه است تا جوانان بتوانند با امید و اعتماد به نفس وارد بازار کار شوند و آینده‌ای روشن برای خود بسازند.”
