نویسنده: دکتر مهدی جابری زاده انصاری

مقاله: « واکاوی نقش ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه واقعیات تاریخی، حضور امنیتی، پایگاه‌های نظامی و تعاملات اقتصادی»

Title: The Strategic Role of the United States in the Middle East: Historical Realities, Security Presence, Military Installations, and Economic Engagements

 

العنوان: الدور الإستراتیجی للولایات المتحده فی الشرق الأوسط: الحقائق التاریخیه والحضور الأمنی والقواعد العسکریه والتفاعلات الاقتصادیه

Abstract

This article examines the role of the United States in the Middle East through a historical and empirical approach grounded in academic literature in international relations, geopolitics, and security studies. The strategic position of the region in global politics has long shaped American foreign policy. The Middle East occupies a central place in the international energy system, global maritime routes, and the security architecture of international trade. The study explores how these structural factors influenced the development of long‑term American engagement in the region. Particular attention is devoted to the security presence of the United States, the development of military installations, and the formation of strategic partnerships with regional states. Historical developments including the Persian Gulf security arrangements, the Iraq wars, and the military presence in Afghanistan are examined in order to understand how the United States institutionalized its role within the regional order. The research also addresses the economic dimension of this engagement, including energy relations, defense cooperation, and investment frameworks. Drawing upon established scholarship in international relations, the article evaluates how the American presence affected regional security structures, interstate relations, and the balance of power across the Middle East.

Keywords

United States, Middle East, Regional Security, Military Presence, Strategic Alliances, Energy Geopolitics

چکیده

این پژوهش با رویکردی علمی و مبتنی بر واقعیات تاریخی به بررسی نقش ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه می‌پردازد. اهمیت راهبردی این منطقه در سیاست جهانی موجب شده است که خاورمیانه در مرکز توجه سیاست خارجی ایالات متحده قرار گیرد. منابع عظیم انرژی، مسیرهای حیاتی تجارت جهانی، موقعیت ژئوپلیتیکی منطقه و جایگاه آن در معادلات امنیتی بین‌المللی از جمله عواملی هستند که حضور و سیاست‌های آمریکا را در این منطقه شکل داده‌اند. مقاله حاضر به بررسی ابعاد مختلف این حضور می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ایالات متحده از طریق حضور نظامی، ایجاد پایگاه‌های نظامی، همکاری‌های امنیتی و تعاملات اقتصادی با دولت‌های منطقه نقش مهمی در شکل‌دهی به ساختار امنیتی خاورمیانه ایفا کرده است. همچنین برخی رخدادهای تاریخی مهم مانند حضور نظامی در خلیج فارس، جنگ‌های عراق و استقرار نیروها در افغانستان بررسی می‌شود تا نحوه تثبیت جایگاه آمریکا در نظم امنیتی منطقه روشن گردد. در نهایت پیامدهای این حضور برای امنیت منطقه‌ای، اقتصاد کشورهای خاورمیانه و توازن قدرت مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

واژگان کلیدی

ایالات متحده آمریکا، خاورمیانه، امنیت منطقه‌ای، پایگاه‌های نظامی، ژئوپلیتیک انرژی، نظم منطقه‌ای

الملخص

تتناول هذه الدراسه الدور الذی تؤدیه الولایات المتحده فی الشرق الأوسط اعتماداً على الحقائق التاریخیه والبیانات المعتمده فی الأدبیات الأکادیمیه فی العلاقات الدولیه والدراسات الأمنیه. لقد احتل الشرق الأوسط موقعاً محوریاً فی السیاسه الخارجیه الأمیرکیه بسبب أهمیته فی نظام الطاقه العالمی ومسارات التجاره البحریه وموقعه الجغرافی الحساس. تشرح الدراسه کیفیه تطور الحضور الأمیرکی فی المنطقه من خلال الانتشار العسکری وإنشاء القواعد العسکریه وتطویر علاقات التعاون الأمنی مع دول المنطقه. کما تناقش بعض الأحداث التاریخیه مثل الترتیبات الأمنیه فی الخلیج وحروب العراق والوجود العسکری فی أفغانستان. وفی النهایه تقیّم الدراسه آثار هذا الحضور على الأمن الإقلیمی والعلاقات بین الدول وتوازن القوى فی الشرق الأوسط.

 

 

مقدمه

خاورمیانه از آغاز قرن بیستم به یکی از مهم‌ترین مناطق جهان در معادلات قدرت جهانی تبدیل شد. کشف منابع عظیم نفت در ایران، عراق، عربستان و سایر مناطق خلیج فارس موجب گردید که این منطقه به یکی از ارکان اصلی اقتصاد صنعتی جهان تبدیل شود. با گسترش اقتصاد جهانی مبتنی بر انرژی فسیلی، اهمیت ژئوپلیتیکی خاورمیانه نیز به طور چشمگیری افزایش یافت. این تحول تاریخی باعث شد قدرت‌های بزرگ جهانی توجه ویژه‌ای به تحولات این منطقه داشته باشند و سیاست‌های خارجی خود را تا حد زیادی بر اساس تحولات آن تنظیم کنند.

ایالات متحده آمریکا که پس از جنگ جهانی دوم خود را یکی از قدرت‌های اصلی نظام بین‌الملل معرفی می نمود، به تدریج نقش فعالی در معادلات سیاسی و امنیتی خاورمیانه بر عهده گرفت. در این چارچوب، اهمیت منطقه تنها به منابع انرژی محدود نمی‌شد، بلکه موقعیت جغرافیایی آن در اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا و همچنین قرار گرفتن در مسیرهای اصلی تجارت جهانی اهمیت راهبردی ویژه‌ای برای سیاست خارجی آمریکا ایجاد می‌کرد. گذرگاه‌هایی همچون تنگه هرمز، باب‌المندب و کانال سوئز از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی و تجارت دریایی محسوب می‌شوند و کنترل یا تضمین امنیت این مسیرها همواره یکی از دغدغه‌های اصلی قدرت‌های بزرگ بوده است (Yergin, 2011, p. 238).

در کنار این عوامل، تحولات سیاسی منطقه و شکل‌گیری دولت‌های جدید در خاورمیانه نیز نقش مهمی در شکل‌گیری سیاست‌های آمریکا داشت. پس از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های بزرگ، خاورمیانه به یکی از عرصه‌های مهم رقابت قدرت‌ها تبدیل شد. در این دوره ایالات متحده تلاش کرد با ایجاد روابط سیاسی و امنیتی با دولت‌های منطقه به ویژه کشورهای کوچک با منابع سرشار نفت و گاز، نفوذ خود را گسترش دهد و از طریق همکاری‌های اقتصادی و امنیتی نقش و تسلط خود را در معادلات منطقه تثبیت کند (Gaddis, 2005, p. 89).

مهمترین بهانه ای که ایالات متحده، می توانست به واسطه آن، دلیل قانع کننده ای جهت حضور قدرتمند سیاسی، اقتصادی، امنیتی و به ویژه نظامی در منطقه داشته باشد «ایران هراسی» بود که تا حد بسیار زیادی نیز موفق گردید و کشورهای منطقه و به ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، با تسلیم کشور و تقدیم و تملک بخشی از خاک خود، عملا به استعمار نوین ایالات متحده، نَعم گفتند و با خوشحالی و سرمستی بی حد، هزاران هزار میلیارد دلار را به جیب  ایالات متحده واریز کرده و بیش از آن را صرف تاسیس، احداث، تجهیز و نگهداری این پایگاه ها و خرید تجهیزات درجه سه نظامی از ایالات متحده و اسرائیل نمودند به این امید که با خیالی راحت به تجارت آزاد جهانی دست پیدا کنند و هر زمان از ناحیه ایران مورد تهدید قرار گیرند، پدر خوانده و کد خدا هست و با این همه پایگاه و تجهیزات نظامی و گسیل ناوهای فوق سنگین هواپیما بر به منطقه، به راحتی و بدون دغدغه و بدون پرداخت هزینه های جنگ، این تهدید مرتفع خواهد شد، غافل از اینکه رهبر ایران بارها به این کشورها گوشزد بلکه نصحیت نموده بود که تکیه بر شیطان جز خساران نتیجه ای نخواهد داشت و این پایگاه ها نیز هرگز منفعتی برای شما نخواهد داشت، و از آن طرفی نخواهید بست.

در دهه‌های اخیر، سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه به تدریج ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد و شامل مجموعه‌ای از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی شد. حضور نظامی در منطقه، ایجاد پایگاه‌های نظامی، انعقاد پیمان‌های امنیتی با دولت‌های منطقه و مشارکت در برخی بحران‌های منطقه‌ای از جمله مهم‌ترین مظاهر این سیاست به شمار می‌رود. این اقدامات در چارچوب اهداف استعمارگرانه و سیاست خارجی آمریکا قابل فهم است که شامل حفظ استمرار جریان انرژی جهانی، تضمین امنیت مسیرهای تجاری و مشارکت در ساختار امنیتی این آب راه ( از منشأ تهدیدی که خود ساخته بود و به باور حاکمان ضعیف منطقه تحمیل کرده بود) بوده است (Klare, 2004, p. 112).

کلیات و مفاهیم

۱-۱-جایگاه ژئوپلیتیکی منطقه خلیج فارس

برای درک نقش ایالات متحده در خاورمیانه لازم است ابتدا جایگاه ژئوپلیتیکی این منطقه در نظام بین‌الملل مورد توجه قرار گیرد. خاورمیانه یکی از مهم‌ترین مناطق جهان از نظر منابع انرژی به شمار می‌رود و بخش قابل توجهی از ذخایر نفت و گاز جهان در این منطقه قرار دارد. بر اساس آمارهای منتشر شده در گزارش‌های بین‌المللی انرژی، بخش عمده‌ای از صادرات نفت جهان از طریق کشورهای حوزه خلیج فارس انجام می‌شود و همین امر موجب شده است که ثبات و امنیت این منطقه تأثیر مستقیمی بر اقتصاد جهانی داشته باشد (BP Statistical Review, 2022, p. 14).

در کنار منابع انرژی، موقعیت جغرافیایی خاورمیانه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این منطقه در نقطه اتصال سه قاره مهم جهان قرار گرفته و به همین دلیل نقش مهمی در شبکه‌های تجارت و حمل و نقل بین‌المللی ایفا می‌کند. گذرگاه‌های دریایی استراتژیک مانند تنگه هرمز و کانال سوئز از مهم‌ترین مسیرهای انتقال کالا و انرژی در جهان هستند و هرگونه اختلال در امنیت این مسیرها می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد جهانی داشته باشد (Rodger, 2016, p. 177). و البته هرگز از نقش تعیین کننده ایران در منطقه و جهان نباید غافل شد.

در چنین چارچوبی، سیاست خارجی ایالات متحده در خاورمیانه را می‌توان بخشی از راهبرد گسترده‌تر این کشور در حفظ ثبات نظام اقتصادی بین‌المللی خو تعریف شده، دانست. بسیاری از پژوهشگران روابط بین‌الملل بر این باورند که حضور آمریکا در خاورمیانه تا حد زیادی با تلاش برای تضمین دسترسی پایدار به منابع انرژی و حفظ امنیت مسیرهای تجاری مرتبط برای ایالات متحده، بوده است (Buzan & Wæver, 2003, p. 198).

۱-۲-حضور امنیتی و نظامی ایالات متحده در خاورمیانه

یکی از مهم‌ترین ابعاد نقش ایالات متحده در خاورمیانه به حضور امنیتی و نظامی این کشور در منطقه مربوط می‌شود. از دهه‌های پایانی قرن بیستم به بعد، ایالات متحده به تدریج شبکه‌ای از پایگاه‌های نظامی و تأسیسات دفاعی در کشورهای مختلف خاورمیانه ایجاد کرد. این پایگاه‌ها در کشورهایی مانند بحرین، قطر، کویت و امارات متحده ربی، عربستان سعودی، عمان و اردن، قرار دارند و به عنوان مراکز مهم پشتیبانی عملیات نظامی و امنیتی در منطقه و در جهت منافع ایالات متحده، عمل می‌کنند (Cordesman, 2015, p. 73).

حضور نیروهای آمریکایی در منطقه خلیج فارس به ویژه پس از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ افزایش یافت. در جریان این بحران، ائتلافی از کشورها به رهبری ایالات متحده برای آزادسازی کویت از اشغال حاکم عراق و حذب بعث، تشکیل شد و این رویداد یکی از مهم‌ترین تحولات امنیتی منطقه در پایان قرن بیستم به شمار می‌رود (Freedman & Karsh, 1993, p. 412). پس از پایان و به بهانه این جنگ، حضور نظامی آمریکا در منطقه به صورت ساختاری تثبیت شد و همکاری‌های امنیتی با دولت‌های منطقه گسترش یافت.

در دهه‌های بعد، تحولات دیگری نیز در منطقه رخ داد که نقش ایالات متحده را در معادلات امنیتی خاورمیانه تقویت کرد. حملات یازده سپتامبر سال ۲۰۰۱ در ایالات متحده و عملیات نظامی در افغانستان و سپس در عراق از جمله رویدادهایی بودند که به حضور گسترده تر نیروهای آمریکایی در منطقه انجامیدند. در سال ۲۰۰۱ ایالات متحده به همراه ائتلافی از کشورها عملیات نظامی در افغانستان را آغاز کرد و این حضور تا سال‌ها ادامه یافت (Rashid, 2008, p. 64).

۱-۲-۱-بهانه حمله به افغانستان (۲۰۰۱)

حمله ایالات متحده به افغانستان پس از حوادث ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شکل گرفت؛ اما آنچه در اسناد رسمی، گزارش‌های کمیسیون تحقیق و ادبیات علمی روابط بین‌الملل برجسته شده، تمرکز دولت آمریکا بر دو ادعا بود:

نخست اینکه شبکه القاعده مسئول مستقیم حملات ۱۱ سپتامبر است، و دوم اینکه طالبان به عنوان «حکومت میزبان» این شبکه، حاضر نیست رهبران آن را تحویل دهد.البته همواره در صحت این دو اعا تردید وجود داشته است.

در فضای امنیتی پس از ۱۱ سپتامبر، دولت جرج بوش سیاستی را اعلام کرد که در ادبیات امنیتی آمریکا با عنوان دکترین بوش شناخته می‌شود؛ دکترین مبتنی بر این اصل که «کشورها یا با ما هستند یا علیه ما» و اینکه «پناه دادن به تروریست‌ها همانند ارتکاب تروریسم تلقی می‌شود» (Bush, 2001).

به همین دلیل، کاخ سفید در اسناد رسمی خود چنین استدلال کرد که ادامه حضور القاعده در افغانستان یک تهدید فوری علیه امنیت ملی آمریکا است و طالبان نیز با عدم تحویل اسامه بن لادن، «به‌طور ضمنی وارد جنگ با ایالات متحده شده‌اند» (National Commission on Terrorist Attacks, 2004, pp. 331–۳۳۴).

ادبیات پژوهشی نیز نشان می‌دهد که حمله سال ۲۰۰۱ بیش از هر چیز به عنوان پاسخی به یک تهدید امنیتی محتمل، توجیه شد؛ تهدیدی که در گزارش‌های سیا و پنتاگون از سال‌های پیش مطرح بود، اما پس از حوادث ۱۱ سپتامبر اهمیت آن دوچندان شد (Rashid, 2008, p. 72).

در نتیجه، آنچه به‌عنوان «بهانه رسمی» اعلام شد، ترکیبی بود از نسبت دادن مستقیم حملات به شبکه القاعده و نسبت دادن مسئولیت حقوقی و سیاسی به طالبان، که از نظر سیاست‌گذاری آمریکا «شرایط لازم برای اقدام نظامی» را فراهم می‌کرد.و هرگز حاضر نشدند تا بر نقش عربستان سعودی، علی رغم افشاگریهای برخی از مسؤلین و روزامه نگاران عربستانی و غیر از آنها همچون قاشقچی و افرادی که دستگیر شدند و به عنوان شرکت کنندگان در حادثه یازده سپتامبر معرفی شدند، صحه بگذارند.

دو سال بعد، در سال ۲۰۰۳، نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده به بهانه از بین بردن مواد شیمیایی مناسب جهت استفاده در سلاح های کشتار جمعی که هرگز پیدا نشد چون اصولا وجو نداشته است، وارد عراق شدند و حکومت این کشور سقوط کرد. این رویداد یکی از مهم‌ترین تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه در آغاز قرن بیست و یکم محسوب می‌شود و تأثیرات گسترده‌ای بر ساختار سیاسی و امنیتی منطقه گذاشت (Mearsheimer, 2011, p. 32). جالب آنجاست که هیچ یک از کشورهای خاورمیانه و جهان، از ایالات متحده، بابت لشکر کشی به منطقه و آغاز جنگ های ویرانگر درخواست و تقاضا نداشته است، و این اقدام صرفاً جهت قدرت نمایی و در مسیر حفظ منافع ایالات متحده در منطقه بود.

۱-۲-۲-بهانه حمله به عراق (۲۰۰۳)

حمله آمریکا به عراق از نظر اسناد تاریخی و پژوهش‌های علمی، نمونه‌ای بارز از ساختن چارچوب امنیتی برای مداخله نظامی است. دولت آمریکا سه ادعای اصلی را مطرح کرد که بعدها در بسیاری از گزارش‌های مستقل به چالش کشیده شد:

۱-۲-۲-۱-ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق:

مهم‌ترین توجیه رسمی دولت بوش این بود که عراق در حال تولید و مخفی کردن سلاح‌های شیمیایی، بیولوژیک و احتمالا هسته‌ای است (CIA Report, 2002).

این ادعا در سخنرانی‌های رسمی، گزارش‌های اطلاعاتی و نشست شورای امنیت تکرار شد؛ اما پس از حمله مشخص شد که عراق چنین برنامه‌هایی را هرگز دنبال نمی‌کرد (Duelfer Report, 2004).

۱-۲-۲-۲- پیوند دادن دولت عراق به شبکه القاعده:

گرچه جامعه اطلاعاتی آمریکا در برخی گزارش‌های داخلی این ارتباط را «نامعتبر» توصیف کرده بود، اما وزارت دفاع و کاخ سفید این روایت را تقویت کردند که عراق ممکن است از گروه‌های تروریستی برای تهدید آمریکا استفاده کند (Pillar, 2006, p. 18).

۱-۲-۲-۳- ادعای تهدید برای ثبات منطقه‌ای:

جلسات شورای امنیت و سخنرانی‌های رسمی دولت آمریکا تأکید داشت که صدام حصین با سابقه آغازجنگ علیه ایران و حمله به کویت، «قابلیت بی‌ثبات کردن منطقه» را دارد (Rice, 2003). ایالات متحده، بر این بهانه بسیار مانور داد.

پژوهشگران روابط بین‌الملل تأکید می‌کنند که این سه ادعا «چارچوب مشروعیت‌ساز» حمله را تشکیل داد، حتی اگر آنها بعدها فاقد پشتوانه تجربی شناخته شدند (Mearsheimer, 2011, p. 47).

۲-ابعاد اقتصادی حضور ایالات متحده در خاورمیانه

در کنار ابعاد امنیتی، روابط اقتصادی نیز یکی از مؤلفه‌های مهم تعامل ایالات متحده با کشورهای خاورمیانه بوده است. همکاری‌های اقتصادی میان آمریکا و کشورهای منطقه در حوزه‌های مختلفی از جمله انرژی، تجارت و سرمایه‌گذاری شکل گرفته است. شرکت‌های بزرگ انرژی و فناوری در پروژه‌های مختلف اقتصادی در کشورهای خاورمیانه مشارکت داشته‌اند و با سرمایه گذاری مستقیم و فروش و یا تحمیل اوراق قرضه، در اقتصاد منطقه نقش آفرینی نمود و این همکاری‌ها به توسعه زیرساخت‌های اقتصادی در برخی کشورهای منطقه کمک کرده است (Yergin, 2011, p. 301).

علاوه بر این، همکاری‌های دفاعی و فروش تجهیزات نظامی نیز بخش مهمی از روابط اقتصادی میان آمریکا و برخی کشورهای منطقه را تشکیل می‌دهد. بسیاری از دولت‌های خاورمیانه در چارچوب توافقات دفاعی، تجهیزات نظامی و فناوری‌های دفاعی از ایالات متحده خریداری کرده‌اند و این همکاری‌ها بخشی از روابط راهبردی میان طرفین محسوب می‌شود (Cordesman, 2015, p. 94).

در دنیای بی بند و بار ارائه شده توسط ایالات متحده، همه چیز در استفاده از ثروت های باد آورده و چپاول ثروت دیگر کشورها، خلاصه شده است، این اقتصاد باید عاری از هرگونه صبغه و رنگ و بوی دینی باشد، لذا ربا، پولشویی و توقیف ثروت به نفع گروهی خاص و عدم توذیع ثروت، از ویژگی های اقتصاد آمریکایی در منطقه است، و عجیب نیست که حکام این کشورها که یا یهودی زاده هستند و یا با یهودیه ازدواج کرده اند، از آمریکا و نظریه اقتصاد رها وجامعه ولنگار، تمکین نمایند و به آیات قرآن عمل نکنند و حال آنکه خداوند در قرآن به شدت از دوستی و رفاقت با کفار و به ویژه یهودیان منع نموده است.

۳-دوستی و رفاقت با کفار

خداوند در قرآن کریم و در موارد متعدد، از «اتخاذ ولایت سیاسی و نظامی» نسبت به «کفار یهود و نصاری» نهی نموده است این نهی، شرعی، اخلاقی، اجتماعی و عام، به ویژه «نهی از هم‌پیمانی امنیتی و نظامی» است.

حال به برخی از این آیات اشاره می کنیم:

۳-۱-«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِیَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ وَ مَن یَتَوّلَهُم منِکم فإنّه منهم إنّ اللهَ لایَهدی‌القوم‌َالظّالمینَ» (مائده، آیه ۵۱)

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده اید، نگیرید یهودیان و مسیحیان را دوست و یاورِ(خود) برخی‌شان دوست برخی ‌دیگراند، و هر کس از شما، دوست و یاور بگیرد‌ آنان را، پس همانا او از ‌آنان است همانا خداوند هدایت نمی کند مردم ستمکار را.

نکات تفسیری

• «أولیاء» در تفاسیر، به معنای هرگونه ولایت به ویژه ولایتِ سیاسی، پیروی اقتصادی و تبعیّت سیاسی و هم‌پیمانی امنیتی آمده است، هرچند «رفاقت اجتماعی» یا «تعامل روزمره» بلا مانع است. (طبری، جامع البیان؛ طبرسی، مجمع‌البیان؛ المیزان، ج۵)
• شأن نزول درباره گروهی از منافقان مدینه است که برای حفظ جان یا منافع خود، به دنبال هم‌پیمانی امنیتی با یهود بنی‌قریظه و بنی‌نضیر بودند.
• آیه مطلق است؛ «یهود و نصارى» در این سیاق یعنی گروه‌هایی که در حالت خصومت فعال با جامعه اسلامی بوده‌اند. و همچنین مقید بزمانٍ دونَ زمانٍ نیست.
• اتخاذ یهود و نصاری به عنوان دوست به ویژه در امور سیاسی و امنیتی، در واقع، ظلم و ستم به خویش است و خداوند ظالمان را هدایت نمی کند.

۳-۲- «لَا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ و من یفعل ذلک فلیس من الله فی شیئ  الا أن تتقوا منهم تُقاه» (آل‌عمران، آیه ۲۸)

ترجمه: نباید بگیرند مؤمنان کافران را یار و سرپرست بجای مؤمنان و هرکس بکند چنین(کاری) نیست با خدا در هیچ پیوندی مگر آنکه تقوی پیشه کرده و بترسید

نکات تفسیری:

• واژه «لایتّخذ» نهی است و نهی دلالت بر حرمت، عدم جواز و عدم صحت در صورت وقوع، دارد.
• مصداق بارز«اتخاذاَولیاء» در این آیه، پناه بردن به دشمن در شرایط تهدید، اعتماد امنیتی، یا تبعیّت سیاسی است.
• آیه در بستر جنگ احد و احزاب است؛ بنابراین ناظر به فضای دشمنی و خطر امنیتی است.
• علامه طباطبایی می‌گوید مراد، «حاکمیت‌دادن به جریان دشمن بر جامعه مسلمان» است، نه روابط انسانی، اخلاقی یا اقتصادی معمول.

۳-۳- «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ‌تریدونَ أن تَجعلوا للِهِ علیکم سلطاناً مبیناً » (نساء، آیه ۱۴۴)

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده اید، نگیرید‌کافران را دوست و سرپرست(برای خود) به‌جای مؤمنان، آیا می خواهید که قرار دهید برای خدا بر زیان خود حجتی آشکار را ؟.

نکات تفسیری:

• در این آیه علی الاطلاق و به صورت عام، از دوستی (و اتخاذ ولیّ) با کفار، منع شده است.
• این آیه،‌ خطاب به کسانی است که در مدینه، از ترس یا برای منافع مالی، به‌دنبال هم‌پیمانی با کفار بودند.
• مضمون آیه با آیات ۱۳۸–۱۴۱ نساء مرتبط است که درباره منافقان همسو با دشمن سخن می‌گوید.
• رفتار امروزه کشورهای مسلمان و بخصوص کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، مصداق بارز بی اعتنایی به این آیه شریفه است.

۳-۴- «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِن الذینَ اوتُوا الکتابَ مِن قبلِکم والکفارَ  أَوْلِیَاءَ و اتقوا اللهَ إن کُنتم مؤمنینَ (مائده، آیه ۵۷)

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده اید، آنان را که دینتان را به تمسخر و بازی گرفته اند، از آنان که به آنها کتاب داده شده است (یهود و نصاری) پیش از شما و (نیز) کافران را، دوست و یاورخود نگیرید، و از خدا پروا کنید اگر از مؤمنان هستید.

نکات تفسیری:

• نهی متوجه « تمام کسانی است که دین شما را به تمسخر می‌گیرند» که مصداق بارز آن، یهودیان و نصاری(که اهل کتاب هستند) و تمام غیرمسلمانانی که اهل کتاب نیستند، می باشد.
• این آیه، دوستی و رفاقت با هرکسی که دین اسلام را به تمسخر و بازیچه گرفته است منع و نهی کرده است خواه اهل کتاب باشند نظیر یهود و نصاری و یا هر کافر بی ایمانی که اهل هیچ کتاب آسمانی نباشد، و شامل مسلمان نمایانی که از اسلام فقط اسم آن را یدک می کشند و گرنه هرگز به آیات قرآن و احکام اسلام عامل و معتقد نیستند، نیز می شود زیرا این افراد نیز دین اسلام را بازیچه ای بیش نمی دانند.
• آنان که با کفار (اهل کتاب و غیراهل کتاب) دوستی و مراوده امنیتی دارند درحقیقت بی تقوا هستند و در حال ذشمنی با خدا هستند و باید هرچه سریعتر از این پیمان دوستی خارج شدخ و توبه نمایند.

۳-۵- «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَهً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَالَّذِینَ أَشْرَکُوا…»(مائده، آیه ۸۲)

ترجمه: قطعاً خواهی یافت سرسخت ترین مردم را در دشمنی، با آنان که ایمان آورده اند، یهودیان و آنان که شرک ورزیدند…

نکات تفسیری:

• اغلب مفسران (طبری، فخر رازی، علامه طباطبایی) تأکید می‌کنند این آیه درباره یهودیان و مشرکان است.
• این آیه به روشنی عنوان می کند که یهودیان و مشرکان، سرسخت ترین دشمنان مسلمانان هستند( و هرگز از آنها دوستی و رفاقت نخواهید چون به شما خیانت خواهند کرد)

۳-۶- «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَهً مِنْ دُونِکُمْ…»(آل‌عمران، آیه ۱۱۸)

ترجمه: ای کسانی که ایمان آورده اید، هرگز نگیرید دوست همرازی را از غیر خودتان (زیرا) کوتاهی نمی کنند در حق شما از هیچ شرّ و زیانی (آنان) دوست دارتد که رنج ببرید همانا دشمنی آنها آشکار است.

نکات تفسیری:

• دوستی و رفاقت و همراز بودن مختص مسلمان است و هرگز نباید با غیر مسلمان، همراز بود.
• «بطانه» یعنی افراد محرم و همراز به ویژه در اسرار سیاسی و امنیتی.
• نهی بر اساس رفتار خصمانه دائمی یهود است: «لا یَأْلُونَکُمْ خَبَالًا»(آنان از دشمنی و فساد شما کوتاهی نمی‌کنند.)
• یهودیان و بی دینان، تمام سعی و تلاششان دشمنی و عداوت با مسلمانان است(زیرا اسلام کاملترین و آخرین دین خداست) پس هرگز دوستی مسلمانان و یهودیان امکان وقوعی ندارد مگر آنکه خسرانی بزرگ در انتظار مسلمانان باشد.

۴-شورای همکاری خلیج فارس

شورای همکاری خلیج فارس (Gulf Cooperation Council – GCC) یکی از مهم‌ترین سازمان‌های منطقه‌ای در جهان عرب است که در دهه پایانی قرن بیستم با هدف ایجاد همگرایی سیاسی، اقتصادی و امنیتی میان شش کشور عربی حاشیه خلیج فارس تشکیل شد. این شورا در ۲۵ مه ۱۹۸۱ میلادی طی نشستی با حضور سران کویت، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، بحرین و عمان در ریاض اعلام موجودیت کرد. زمینه تاریخی شکل‌گیری این نهاد را باید در تحولات حساس منطقه‌ای اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ جست‌وجو کرد؛ تحولاتی که از جمله مهم‌ترین آنها انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹، آغاز جنگ عراق و ایران، افزایش نگرانی‌ کشورهای محافظه‌کار عرب از تغییر موازنه قدرت، و نیاز روزافزون آنان به هماهنگی بیشتر در برابر تهدیدهای مشترک بود. پژوهشگران بر این باورند که کشورهای عضو این شورا با احساس خلأ امنیتی و بیم از گسترش قدرت ایران، تهدیدهای سرزمینی عراق و جلوگیری از گسترش تشیع که آغاز آن با انقلاب اسلامی ایران، و امید به تسلط بر عتبات عالیات در عراق توسط شیعیان، بود، در پی ایجاد نهادی برآمدند که بتواند امنیت داخلی و منطقه‌ای آنها را تقویت کند (McCormick, 1993, p. 75).

۴-۱-اساسنامه

اساسنامه شورای همکاری خلیج فارس که همان سال در ریاض امضا شد، چارچوبِ اهداف و سازوکارهای این نهاد را مشخص می‌کند. طبق این اساسنامه، مهم‌ترین اهداف شورا شامل هماهنگی سیاست‌های خارجی میان اعضا، تقویت همکاری‌های دفاعی و امنیتی، ایجاد بستر همگرایی اقتصادی و حرکت به‌سوی یک بازار مشترک، توسعه همکاری‌های فرهنگی و علمی، و ارتقای سطح رفاه اجتماعی در کشورهای عضو است (Al‑Shammari, 2005, p. 112). رویکرد شورا از ابتدا «همگرایی تدریجی» بوده است؛ یعنی کشورها تلاش کرده‌اند گام‌به‌گام، اما پیوسته، حوزه‌های سیاست‌گذاری خود را به یکدیگر نزدیک کنند. این اهداف بازتاب‌دهنده نگرانی‌ها و نیازهایی است که کشورهای عضو در آغاز دهه ۱۹۸۰ با آن روبه‌رو بودند: از جمله ضرورت مدیریت درآمدهای نفتی، مقابله با تهدیدهای فرامرزی، و یافتن جایگاهی پایدارتر در نظام بین‌الملل، در حقیقت، این حس جاه طلبی، ابراز قدرت و نفوذ در منطقه ی، عربستان بود که منجر به تشکیل این شوری بدون حضور ایران به عنوان بزرگترین بازیگرخلیج فارس و عراق که کشوری عرب است، گردید.

۴-۲-ساختار سازمانی(شورای عالی، شورای وزرای خارجه، دبیرخانه کل، دبیرکل، کمیبسیون های تخصص)

ساختار سازمانی شورا نیز با همین اهداف طراحی شده است. در رأس آن، (شورای عالی) قرار دارد که از سران کشورهای عضو تشکیل شده و سالی یک‌بار گرد هم می‌آیند. این شورا بالاترین مرجع تصمیم‌گیری است و سیاست‌های کلان سازمان را تصویب می‌کند. در سطح بعد، (شورای وزرای خارجه) قرار دارد که سالی دست‌کم دو بار تشکیل جلسه می‌دهد و مسئول هماهنگ‌سازی اجرای مصوبات شورای عالی و پیگیری امور مشترک است. (دبیرخانه‌کل) که مقر آن در شهر ریاض واقع است، نقش اجرایی و اداری شورا را بر عهده دارد. (دبیرکل) که توسط شورای عالی انتخاب می‌شود، مسئول هدایت برنامه‌های شورا، نظارت بر اجرای طرح‌ها و هماهنگی میان نهادهای عضو است. افزون بر این نهادها، (کمیسیون‌های تخصصی) متعدد در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی، امنیتی، حقوقی و فنی در ذیل دبیرخانه فعالیت می‌کنند و طرح‌ها، گزارش‌ها و پیشنهادهای کارشناسی را برای تصمیم‌گیری نهایی تهیه می‌کنند. هدف از ایجاد این کمیسیون‌ها، فراهم کردن سازوکار کارشناسی معتبر برای تصمیم‌سازی در شورا بوده است.

۴-۳-عملکرد این شورا

در حوزه عملکرد، شورای همکاری خلیج فارس طی بیش از چهار دهه فعالیت خود جلسات متعددی داشته است. مهم‌ترین پیشرفت شورا در حوزه اقتصادی مربوط به ایجاد اتحادیه گمرکی، حرکت به سوی بازار مشترک، کاهش موانع تجاری و تسهیل سرمایه‌گذاری متقابل میان اعضا بوده است. هرچند طرح ایجاد «واحد پول مشترک» به دلایل اقتصادی و سیاسی به مرحله نهایی نرسیده، اما تلاش برای هماهنگ‌سازی سیاست‌های مالی و بانکی میان اعضا همچنان ادامه دارد. در حوزه امنیتی، تأسیس نیروی نظامی مشترک با عنوان (سپر جزیره) (Peninsula Shield Force) و برگزاری رزمایش‌های مشترک نشان‌دهنده تمایل شورا برای ایجاد یک سازوکار دفاع جمعی است؛ اقدامی که پس از حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ و رخدادهای پس از آن، اهمیت بیشتری یافت (Al‑Rasheed, 2007, p. 156).

سپر جزیره، نقشه ای برای نفوذ بیشتر در کشورهای عضو این شورا توسط عربستان بوده است و هرگز کارایی نداشته است و اکنون که تمام این کشورها زیر آماج شدید ترین حملات تنبیهی توسط ایران قدرتمند است (تا از میزبانی از پایگاه های آمریکایی و اسرائیلی و بریتانیایی و منشأ حملات بر علیه ایران خود داری نمایند) توانایی هرگونه اقدام عملی(جز التجاء و التماس از آمریکا و اسرائیل و آه و انابه و مظلوم نمایی) را نداشته است.

شورا همچنین در عرصه‌های فرهنگی، آموزشی و علمی تلاش‌هایی برای تبادل دانشجو، ایجاد برنامه‌های مشترک آموزشی و تقویت همکاری‌های پژوهشی که بیشتر جهت توسعه دیدگاه های افراطی ابن تیمیه و مذهب التقاطی وهابیت، بوده است،انجام داده است.

با وجود این دستاوردها، شورای همکاری خلیج فارس با چالش‌های مهمی نیز روبه‌رو بوده است. برخی اختلاف‌نظرهای سیاسی و امنیتی میان کشورهای عضو، مانند بحران سیاسی میان قطر و برخی اعضای دیگر در سال ۲۰۱۷، نشان داد که همگرایی در این منطقه همچنان در برابر آزمون‌های جدی قرار دارد. همچنین وابستگی شدید اقتصادهای عضو شورا، به نفت و آسیب‌پذیری آنها در برابر نوسانات بازار جهانی انرژی، چالشی است که نیازمند هماهنگی‌های گسترده‌تر و تلاش برای تنوع‌بخشی به اقتصاد ملی است. با این حال، شورا همچنان یکی از ناپایدارترین و بی اثر ترین سازمان‌های منطقه‌ای جهان عرب به شمار می‌رود و نقشی نمایشی در مدیریت مسائل امنیتی و اقتصادی اعضای خود ایفا می‌کند.

 

۵-نتیجه‌گیری

بررسی واقعیات تاریخی نشان می‌دهد که حضور ایالات متحده در خاورمیانه نتیجه مجموعه‌ای از عوامل ژئوپلیتیکی، اقتصادی و امنیتی بوده است. اهمیت منابع انرژی منطقه، موقعیت جغرافیایی آن در مسیرهای اصلی تجارت جهانی و تحولات سیاسی داخلی کشورهای منطقه همگی در شکل‌گیری این حضور نقش داشته‌اند.کشورهای عرب خلیج فارس، بسیار ثروتمند، کم جمعیت و از جهت سیاسی و نظامی، ضعیف بوده و همین امر از یک سو و اخافه آنها از ایران و ادعای دفاع از آنها در برابر ایران، از سوی دیگر بهانه خوبی بود تا ایالات متحده، حضور خود در منطقه را بر این کشورها تحمیل نماید و در چپاول ثروت آنها مشارکت مستقیم نماید و به هر بهانه ای به ویژه فروش سلاح های درجه چندم خود در مسیر ترساتدن از ایران، از این کشورها باج خواهی نماید و از  ابراز عیان این امر نیز هیچ ابایی نداشته باشند که این کشورها به ویژه امّ البلاد العربی را به عنوان گاو شیرده معرفی نموده که تا شیر دارد از شیرش و با اتمام آن، ذبحش کرده و گوشتش را می خورد، و این همان مطلبی است که خداوند در قرآن از آن برحذر داشته است.

شاید اکنون زمانش رسیده تا کشورهای مسلمان خلیج فارس به خود آمده و با قرآن آشتی نموده و از دوستی با یهود و نصاری دوری کرده و آمریکا و اسرائل را از منطقه اخراج نمایند و هرگز اجازه قدرت نمایی به آنها ندهند و لجام اقتصاد و امنیت را خود به دست بگیرند و البنه کشور قدرتمند جمهوری اسلامی ایران، همیشه آمادگی کمک به کشورهای مسلمان را داشته و آن را اعلان نموده است و حمایت از کشورهای مسلمان و مظلوم منطقه و جهان از همین باب است و تشکیل، تقویت و حمایت از گروه های جبهه مقاومت نیز در جهت نجات واستعلای کشورهای مسلمان است و کشورهای مسلمان باید ایران را الگوی خود و استکبارستیزی را سرلوحه امور قرار دهند. به امید آن روزی که کشورهای مسلمان با اتحاد و جمع شدن زیر بیرق قرآن و نبی اعظم صلی الله تعالی علیه و آله و سلم، در کنار قبله، به عنوان مشترکات مسلمان به قدرتی جهانی دست یابند.

فهرست منابع

1. الویری، محسن. خلیج فارس و تحولات ژئوپلیتیکی آن. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۹۲.

۲. حافظ‌نیا، محمدرضا. ژئوپلیتیک خلیج فارس و امنیت منطقه‌ای. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، ۱۳۸۵.

۳. سجادی، علیرضا. سیاست و امنیت در خلیج فارس. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر، ۱۳۸۹.

۴. مجتهدزاده، پیرمحمد. ژئوپلیتیک خلیج فارس. تهران: نشر سمت، ۱۳۷۹.

۵. رمضانی، روح‌الله. سیاست خارجی آمریکا در خلیج فارس. ترجمه علیرضا طیب. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، ۱۳۸۱.

۶. واعظی، محمود. امنیت و همکاری در خلیج فارس. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۷۳.

۷. متقی، ابراهیم. سیاست امنیتی آمریکا در خلیج فارس. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.

۸. دهشیار، حسین. سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه و خلیج فارس. تهران: نشر قومس، ۱۳۸۶.

۹. اسلامی، حسن. حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس و پیامدهای آن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱

 

۱۱- Buzan, Barry & Wæver, Ole. 2003. Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge University Press.

۱۲- Cordesman, Anthony. 2015. U.S. Strategy in the Middle East. Center for Strategic and International Studies.

۱۳- Freedman, Lawrence & Karsh, Efraim. 1993. The Gulf Conflict 1990–۱۹۹۱. Princeton University Press.

۱۴- Gaddis, John Lewis. 2005. The Cold War: A New History. Penguin Press.

۱۵-Klare, Michael. 2004. Blood and Oil: The Dangers and Consequences of America’s Growing Petroleum Dependency. Metropolitan Books.

۱۶- Mearsheimer, John. 2011. The Tragedy of Great Power Politics. University of Chicago Press.

۱۷- Rashid, Ahmed. 2008. Descent into Chaos. Penguin Books.

۱۸- Rodger, N.A.M. 2016. The Command of the Ocean. Penguin History.

۱۹- Yergin, Daniel. 2011. The Quest: Energy, Security and the Remaking of the Modern World. Penguin Press.