بهنوش بساک کاظمی
۱۴۰۵/۳/۳۱

اعداد گاهی بیش از هزاران جمله حرف می‌زنند. وقتی داده‌های ثبت احوال و مرکز آمار ایران را کنار هم می‌گذاریم و سال ۱۳۶۰ را به‌عنوان نقطه مبنا در نظر می‌گیریم، تصویری روشن از یکی از عمیق‌ترین دگرگونی‌های اجتماعی ایران آشکار می‌شود، دگرگونی در معنای ازدواج، خانواده و شیوه زیستن.
آمارها نشان می‌دهد اگرچه ازدواج در مقاطعی رشد داشته، اما از اواخر دهه ۸۰ وارد مسیر نزولی شده و در سال ۱۴۰۴ تنها حدود ۴۶/۶ درصد بالاتر از سال ۱۳۶۰ قرار گرفته است. در مقابل، طلاق رشد چندبرابری را تجربه کرده و حتی با وجود کاهش نسبی در سال‌های اخیر، همچنان حدود ۶/۵ برابر سال ۱۳۶۰ است. همچنین نسبت حدود ۴۲ طلاق به ازای هر ۱۰۰ ازدواج ثبت‌شده، نشانه‌ای از تغییر در پایداری و الگوی روابط خانوادگی است، نه به این معنا که همان زوج‌ها طلاق گرفته‌اند، بلکه به این معنا که ساختار خانواده نسبت به گذشته وارد دوره‌ای تازه شده است.
از منظر مردم‌شناسی، خانواده تنها یک نهاد حقوقی نیست، خانواده آیینه‌ای از اقتصاد، فرهنگ، رؤیاها، ترس‌ها و نظام ارزش‌های هر جامعه است. در جامعه سنتی ایران، ازدواج بخشی از گذار طبیعی زندگی محسوب می‌شد فرد نه فقط برای عشق، بلکه برای ورود به بزرگسالی، کسب منزلت اجتماعی و استمرار پیوندهای خویشاوندی ازدواج می‌کرد. خانواده گسترده، شبکه حمایتی و نقش پررنگ جمع، فشارها را تعدیل می‌کرد.
اما امروز نسل جدید، به‌ویژه نسل Z، در شرایط دیگری رشد کرده است. این نسل در جهانی بزرگ شده که همزمان به اینترنت، شبکه‌های اجتماعی، روایت‌های جهانی از زندگی و تجربه نااطمینانی اقتصادی دسترسی دارد. برای این نسل، ازدواج دیگر یک «تکلیف اجتماعی» نیست، بلکه یک «انتخاب شخصی» است که باید کیفیت زندگی را افزایش دهد.
نسل Z بیش از نسل‌های قبل درباره استقلال فردی، سلامت روان، رضایت عاطفی، عدالت در رابطه و حق انتخاب سخن می‌گوید. در نگاه این نسل، ازدواج بدون امنیت اقتصادی، بدون گفت‌وگو و بدون امکان رشد فردی الزاماً ارزشمند تلقی نمی‌شود. در نتیجه، تأخیر در ازدواج، احتیاط در انتخاب و حتی خروج از روابط ناکارآمد، بخشی از منطق جدید زندگی شده است.
اما نباید این تغییر را صرفاً بحران یا فروپاشی خانواده دانست.
مردم‌شناسی به ما یاد می‌دهد که خانواده از بین نمی‌رود، خانواده تغییر شکل می‌دهد. پرسش اصلی این نیست که چرا جوانان مثل گذشته ازدواج نمی‌کنند؛ پرسش این است که امروز چه نوع خانواده‌ای برای نسل جدید معنا دارد.
در چنین شرایطی، نقش دستگاه‌های اجرایی صرفاً تبلیغ ازدواج نیست، بلکه بازسازی زیست‌پذیری خانواده است.
آموزش و پرورش باید از نگاه صرف آموزشی فاصله بگیرد و مهارت‌های زندگی را جدی‌تر وارد نظام تربیتی کند. آموزش گفت‌وگو، حل تعارض، سواد مالی، مسئولیت‌پذیری، شناخت هیجان‌ها، احترام به تفاوت‌ها و درک مفهوم مشارکت در خانواده.
بسیاری از نوجوانان امروز سال‌ها ریاضی و علوم می‌آموزند اما برای رابطه انسانی آموزش رسمی نمی‌بینند.
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز می‌تواند نقش کلیدی داشته باشد، نه با شعار، بلکه با خلق تجربه فرهنگی. قصه، تئاتر، کتاب، عروسک، گفت‌وگوهای بین‌نسلی و روایت‌های تازه از خانواده می‌توانند به کودکان و نوجوانان کمک کنند تصویر واقع‌بینانه‌تر و انسانی‌تری از آینده خود بسازند. کانون ظرفیت آن را دارد که خانواده را نه به‌عنوان یک ساختار دستوری، بلکه به‌عنوان فضایی برای رشد، خلاقیت و تعلق بازتعریف کند.
در کنار این دو نهاد، رسانه‌ها، وزارت ورزش و جوانان، شهرداری‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و مراکز فرهنگی نیز باید فرصت‌هایی برای تجربه جمعی، مشارکت اجتماعی و گفت‌وگوی نسل‌ها ایجاد کنند. خانواده سالم فقط در خانه ساخته نمی‌شود، در مدرسه، کتابخانه، محله و فرهنگ عمومی نیز شکل می‌گیرد.
از منظر مسئولیت اجتماعی، به‌عنوان رئیس خانه مشارکت مردم در سلامت باور دارم که آمارهای ازدواج و طلاق تنها اعداد نیستند، این‌ها نشانه‌هایی از تغییر در نیازهای عاطفی، اقتصادی و فرهنگی جامعه‌اند. اگر امروز صدای نسل جدید را نشنویم، فردا با شکاف عمیق‌تری میان سیاست‌گذاری و واقعیت زندگی روبه‌رو خواهیم شد.
خانواده آینده ایران نیازمند آموزش، گفت‌وگو، امید و امکان زیستن است، نه صرفاً توصیه به ازدواج.
شاید زمان آن رسیده باشد که به جای پرسیدن «چرا جوانان مثل گذشته زندگی نمی‌کنند؟» بپرسیم: «چگونه می‌توان شرایطی ساخت که نسل جدید بتواند با امید، امنیت و معنا خانواده خود را شکل دهد؟»