به مناسبت ایام تشییع و خاکسپاری ولی فقیه شهید، مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای، بازخوانی میراث علمی و فقهی ایشان و تأملی در ابعاد گوناگون اندیشه‌های معظم‌له، ضرورتی مضاعف می‌یابد. یکی از عرصه‌های مهم و کمتر مورد توجه در این زمینه، رویکرد ایشان به فقه اجتماعی و نسبت فقه با مسائل جامعه، حکومت، نظام‌سازی و تمدن اسلامی است، موضوعی که در این یادداشت علمی و اندیشه ای به اختصار بدان پرداخته می‌شود.
یکی از مباحث مهم در مطالعات معاصر فقه، توجه به نسبت فقه با جامعه و مسائل کلان حیات اجتماعی است. در این میان بخش قابل توجهی از پژوهش‌های فقهی و گرایش‌های رایج در فرآیند اجتهاد، بیش از آنکه به ابعاد اجتماعی، نهادی و تمدنی احکام بپردازند، بر استنباط تکالیف فردی متمرکز بوده‌اند. از این‌رو، ظرفیت‌های فقه در عرصه‌های نظام‌سازی، نهادپردازی و تمدن‌سازی اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
بر پایه این رویکرد، دستیابی به فقهی ناظر بر حیات اجتماعی و تمدنی، مستلزم اهتمام بیشتر به موضوع‌شناسی، مقاصد شریعت، مصلحت عمومی، فقه نظام و الزامات اجتهاد اجتماعی است. در چنین چارچوبی، فقه اجتماعی صرفاً یک باب فقهی در کنار سایر ابواب تلقی نمی‌شود، بلکه رویکردی است که می‌کوشد ابعاد جمعی و تمدنی آموزه‌های دینی را در فرآیند استنباط فقهی مورد توجه قرار دهد.
در امتداد رویکرد اجتماعی و حکومتی فقه که در اندیشه امام خمینی تبیین شده است، آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای را می‌توان از جمله فقیهانی دانست که به‌صورت گسترده به بسط ابعاد اجتماعی، نهادی و تمدنی فقه پرداخته است. مطالعه در منظومه فکری، تألیفات، درس‌های خارج فقه و دیدگاه‌های ایشان درباره فقه حکومت، فقه نظام و تمدن اسلامی نشان می‌دهد که توجه به مسائل جامعه، حکومت و نظام‌سازی اسلامی از آغاز فعالیت‌های علمی ایشان حضوری پررنگ داشته و در دهه‌های بعد نیز استمرار یافته است.
از این منظر، اندیشه فقهی آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای را می‌توان در شمار تلاش‌های معاصر برای بازخوانی ظرفیت‌های اجتماعی فقه و گسترش افق‌های آن در عرصه اداره جامعه و تمدن‌پردازی اسلامی ارزیابی کرد.
به قلم احمد احمدزاده
