به قلم: صالح محمدیان
یک تناقض چندش‌آور، سال‌هاست در گلوی برخی از فرآیندهای استخدامی گیر کرده: در مرحلهٔ اول، «علم» را با نمره می‌سنجند. در مرحلهٔ دوم، «علم» را با «سلیقه» له می‌کنند.
نتیجه؟ آزمون، یک ویترین عدالت‌نماست. مصاحبه، یک میدان مین برای شایستگان واقعی.
فرض کن یک جوان، ماه‌ها درس خوانده. از سدِ یک آزمون طاقت‌فرسا گذشته. نمره‌اش را گرفته. بعد دعوت می‌شود به مصاحبه‌ای که در آن، یک غریبهٔ پشت‌میزنشین، با یک نگاه، با یک سوالِ از پیش تعیین‌شده، حکمِ «رد» را برایش امضا می‌کند.
چرا؟ چون «روحیات» نداشته. چون «منش» او مورد تأیید مصاحبه‌گر نبوده.
سوال اینجاست: مصاحبه‌گر کیست؟ یک داور خودانتصابی در یک اتاق دربسته. یک قدرت مطلق که نه معیار شفافی می‌شناسد، نه وجدان کاری. فقط سلیقهٔ شخصی‌اش را دارد و یک خودکار قرمز برای خط کشیدن روی آرزوهای یک نسل.
اما ماجرا از این هم تلخ‌تر است. به هزینه‌های ثبت‌نام نگاه کن. ارقامی که از جیب یک بیکار، یک پولِ غیرمنطقی است. این هزینه‌ها، منبع درآمدِ برگزارکنندگان شده. یک بازار سیاهِ مدرن که اسمش را گذاشته‌اند «عدالت استخدامی».
جوانِ جویای کار، پولِ ثبت‌نام را جور می‌کند. از قرض، از فروشِ داشته‌هایش. بعد دعوت می‌شود به مصاحبه، در حالی که می‌داند دو برابرِ ظرفیت پذیرش شده‌اند. دو برابر. یعنی یک نیمه، از قبل «سیاهی لشکر» بوده‌اند. فیگوران‌هایی در یک تئاترِ مضحک.
حالا برسیم به نقطهٔ اوجِ این رسوایی: «شرایط قبولی در مصاحبه.»
این شرایط، گاهی چنان طراحی می‌شود که گویی برای یک نفرِ خاص دوخته شده. مثل یک لباسِ سفارشی که فقط به تنِ یک آدمِ مشخص اندازه است. بقیه باید در آن گم شوند، زشت به نظر برسند، و در نهایت، رد شوند.
و آن یک نفر کیست؟ کسی که قبل از آزمون، جذب شده. کسی که به صورت موقت، ماه‌هاست در آن سازمان مشغول به کار است. کسی که رابطه‌اش، جای نمره‌اش را گرفته.
اینجا دیگر «عدالت» یک شوخیِ تلخ است. یک لطیفهٔ بی‌مزه که هر سال، هزاران نفر را می‌خنداند، اما نه از سر شادی، که از سر استیصال.
مصاحبه، در این ساختارِ معیوب، تبدیل شده به یک «بخشنامهٔ سلیقه‌ای». یک «گزینش با چاقوی سفارشی». یک «گور دسته‌جمعی شایستگان».
و مصاحبه‌گر، همان کارمندی است که دیروز خودش با همان شیوه وارد شده، و امروز برای دیگران «شرطِ ورود» تعیین می‌کند. این یک چرخهٔ جهنمی است: فاسد، فاسد می‌پرورَد. و شایسته، پشت در می‌ماند.
نمرهٔ علم را چه کسی می‌بیند؟ هیچ‌کس. وقتی در مصاحبه، یک «نه» سلیقه‌ای، همهٔ آن نمره‌ها را به باد می‌دهد. این «نه» گفتن‌ها، گاهی مُهرِ پایِ یک معاملهٔ نانوشته است. معامله‌ای که در آن، «عدالت» فروخته می‌شود و «سفارش» خریداری.
و مردم چه می‌کنند؟ ثبت‌نام می‌کنند. باز هم. چندین بار در سال. هزینه می‌دهند. له می‌شوند. و باز هم برمی‌گردند. چون مجبورند. چون «کار» یعنی عبور از همین بازیِ کثیف. چون «استخدام» یعنی قمار روی یک مصاحبهٔ بی‌قاعده.
به برگزارکنندگان این نمایش‌های بی‌عدالت باید گفت: شما نه «کارمند جذب می‌کنید»، که «ناکارآمدی را نهادینه می‌کنید». شما نه «شایسته را برمی‌گزینید»، که «اعتماد را ذبح می‌کنید».
و آن نمره‌های سوخته، آن هزینه‌های ازدست‌رفته، و آن اعتمادهای له‌شده، یک روز گریبان این رویه را خواهد گرفت.
الی الله المشتکی.
