«گرانی بی‌محابای بنزین اشتباه محض است.» این گزاره یک شعار نیست؛ جمع‌بندی واقعیت‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی ایران است. بنزین در کشوری نفت‌خیز، کالایی راهبردی و پیوندخورده با زندگی روزمره مردم است. هر تصمیم شتاب‌زده درباره قیمت آن، اگر بدون گفت‌وگو، اقناع افکار عمومی و راهکار جایگزین برای مهار قاچاق و ناترازی انجام شود، نه‌تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه کشور را وارد بحران تازه‌ای می‌کند.

نخستین اصل در هر تصمیم ملی درباره بنزین، گفت‌وگو با مردم و شنیدن پرسش‌ها و اعتراض‌های آنان است. مردم ایران به‌خوبی می‌دانند که ارزانی سوخت هم فرصت است و هم آسیب؛ اما تا زمانی که مدیران نتوانند دلایل واقعی هر تغییر قیمتی را شفاف توضیح دهند، هر اقدامی ناقص و ضد خود خواهد بود. متأسفانه بخشی از مدیران حوزه نفت، نه زبان مردم را می‌دانند و نه حوصله شنیدن دارند؛ به همین دلیل به‌جای اقناع، به دستور و شوک قیمتی روی می‌آورند. نتیجه آن است که اعتماد عمومی کاهش می‌یابد و حتی تصمیم‌های درست نیز به ضد خود تبدیل می‌شوند.

دومین اصل، بهره‌گیری از نظرات مردمی، کارشناسان و نخبگان است. راهکار مناسب برای بنزین نه در اتاق‌های بسته، بلکه در گفت‌وگوی ملی و کار کارشناسی یافت می‌شود. امروز کارشناسان به‌روشنی می‌گویند که عمده مشکل، مصرف عادی شهروندان نیست؛ مشکل اصلی، قاچاق گسترده و سازمان‌یافته سوخت است. اختلاف قیمت ۴۰ تا ۶۰ برابری در آن سوی مرزها، انگیزه بالایی برای سوءاستفاده‌چیان ایجاد کرده است. پس از ۵ دهه، هنوز راهکار مناسبی برای پیشگیری از سرقت و قاچاق سوخت ارائه نشده و ساده‌ترین راه یعنی گران کردن بنزین انتخاب شده است. این به معنای فرار از مسئولیت است، نه مدیریت بحران. اگر نظرات نخبگان شنیده شود، راهکارهایی مانند سهمیه‌بندی هوشمند، تقویت نظارت مرزی، مقابله با شبکه‌های قاچاق، توسعه حمل‌ونقل عمومی و هدفمندسازی یارانه پنهان پیش از هر افزایش قیمتی مطرح خواهد شد.

پرسش اساسی این است: چرا مدیران بلد نیستند با مردم حرف بزنند؟ و چرا از نظرات نخبگان استفاده نمی‌کنند؟ پاسخ در فاصله گرفتن از افکار عمومی، تصمیم‌گیری از بالا به پایین و ترس از پاسخگویی نهفته است. برخی مدیران تصور می‌کنند مردم توان درک مسائل راهبردی را ندارند؛ در حالی که تجربه نشان داده مردم اگر با صداقت توجیه شوند، بسیاری از اصلاحات سخت را می‌پذیرند. همچنین استفاده نکردن از نخبگان، نتیجه فرهنگ سازمانی بسته‌ای است که نقد را تهدید می‌داند. تا این فرهنگ اصلاح نشود، تصمیم‌های بنزینی همچنان التهاب‌آفرین و شکست‌خورده خواهد بود.

گرانی بی‌محابای بنزین در ایران فقط افزایش یک قیمت نیست؛ موتور محرک تورم افسارگسیخته است. قیمت بنزین با حمل‌ونقل، کالاهای اساسی، خدمات و دستمزدها پیوند مستقیم دارد. در شرایطی که کشور زیر فشار تحریم و تهدیدهای خارجی قرار دارد، فشار اقتصادی مضاعف بر مردم دقیقاً همان جرقه‌ای است که دشمنان برای ناآرامی و سوءاستفاده انتظار می‌کشند. بنابراین هر اقدامی بدون اقناع عمومی، ناقص و خطرناک است.

راه درست، پیش از هر تغییر قیمت، برگزاری گفت‌وگوی ملی، نظرخواهی از مردم و تشکیل کارگروه نخبگانی است. حتی می‌توان از مشورت عمومی در جامعه استفاده کرد. باید ابتدا قاچاق را مهار کرد، یارانه پنهان را هدفمند ساخت، ناوگان عمومی را تقویت کرد و با شفافیت کامل، ضرورت هر تصمیمی را به مردم توضیح داد. اگر این دو اتفاق بیفتد، یعنی توجیه مردم و استفاده از راهکار کارشناسی، هیچ مشکلی به وجود نخواهد آمد. در غیر این صورت، گرانی بی‌محابای بنزین نه اصلاح، بلکه خودزنی اقتصادی و اجتماعی است.

بنزین را نباید آتش زد؛ باید صدای مردم را شنید. تجربه نشان داده هر تصمیمی که پشتوانه افکار عمومی و پشتوانه کارشناسی نداشته باشد، در نهایت به اعتراض، تورم و بی‌اعتمادی می‌انجامد. راه‌حل، مشارکت است نه دستور؛ شفافیت است نه شوک. اگر مدیران بیاموزند با مردم حرف بزنند و از نخبگان بهره بگیرند، می‌توان بدون گرانی مهارنشده، از قاچاق و ناترازی عبور کرد. در غیر این صورت، هر گرانی بنزین محکوم به شکست و بحران است.

صادق سلامت

روزنامه‌نگار

۲۴ مردادماه ۱۴۰۵