هفته گذشته، در یکی از بیمارستان‌های اهواز، خبرنگاری برای تهیه گزارش از کمبود داروهای خاص حاضر شد. پس از انتشار گزارش، مدیر بیمارستان با انتشار متنی در فضای مجازی، بدون اشاره به محتوای گزارش، خبرنگار را «فاقد صلاحیت حرفه‌ای» و «جنجال‌آفرین» خواند و سابقه کاری چند ساله او را زیر سؤال برد. این اتفاق، نمونه‌ای کوچک از رویه‌ای است که در آن، پاسخ به یک گزارش مستند، تبدیل به حمله به هویت حرفه‌ای و شخصی خبرنگار می‌شود.
مسئله این است که در بسیاری از موارد، نقد یک عملکرد یا گزارش، با تخریب شخصیت نویسنده اشتباه گرفته می‌شود. انگار که هر قلمی، اگر از مرزهای تعریف‌شده برخی نهادها عبور کند، نه فقط محتوایش، که وجود صاحبش به چالش کشیده می‌شود. خبرنگار در این فضا، نه به‌عنوان یک ناظر حرفه‌ای، که به‌مثابه یک متهم همیشگی دیده می‌شود که باید برای هر کلمه‌ای که می‌نویسد، از خود دفاع کند؛ حتی اگر آن کلمه، عین واقعیت باشد.
نتیجه طبیعی این فضای تخریب، کاهش تمایل به حضور در این حرفه، خودسانسوری و در نهایت، تضعیف رسانه‌ای است که وظیفه دارد چشم بینای جامعه باشد.
این رویه، پیامدهای روشنی دارد. اول اینکه خبرنگاران را به سمت خودسانسوری سوق می‌دهد. وقتی می‌بینی همکارت به‌خاطر یک خبر عادی، هدف توهین و اتهام قرار گرفته، طبیعی است که برای نوشتن بعدی، صدبار فکر کنی. دوم اینکه فضای رسانه‌ای را از نقد منصفانه تهی می‌کند و جای آن را با گزارش‌های کلیشه‌ای و غیرتأثیرگذار پر می‌کند. و سوم، مهم‌تر از همه، اعتماد عمومی را خدشه‌دار می‌کند؛ جامعه‌ای که می‌بیند رسانه‌ها جرات طرح مشکلات را ندارند، کم کم به رسانه به‌عنوان یک مرجع معتبر نگاه نمی‌کند.
در این میان، نباید از نقش خود خبرنگاران نیز غافل شد. گاهی ضعف در «سواد حقوقی» و «سواد رسانه‌ای» باعث می‌شود یک گزارش، هرچند درست، با بیان یا زاویه‌ای نادرست منتشر شود که زمینه را برای سوءاستفاده و تخریب فراهم کند. سواد حقوقی یعنی بدانیم حق پاسخ چیست، چگونه باید از منابع محافظت کنیم و مرزهای افشا و حریم خصوصی کجاست. سواد رسانه‌ای یعنی بتوانیم پیام خود را در قالبی برسانیم که کمترین آسیب را به حرفه و شخصیت خود و دیگران وارد کند. تقویت این دو، نه یک انتخاب، که یک ضرورت برای بقای حرفه ماست.
در این میان، بخش بزرگی از مسئولیت بر دوش نهادها و مدیران است. پاسخ به یک نقد، نیازمند شجاعت پذیرش و استدلال است، نه حمله به گوینده. اگر مدیری، به‌جای پاسخ مستند و محترمانه، به شخصیت خبرنگار حمله کند، در واقع به جای برطرف کردن مسئله، آن را به بحران تبدیل کرده است. این رفتار، نه‌تنها اعتبار آن نهادرا نزد افکار عمومی کاهش می‌دهد بلکه الگویی اشتباه را برای سایر مدیران ترویج می‌کند.
راهکار روشن است: از یک‌سو، ایجاد «کمیته‌های پاسخگویی صنفی» در نهادهای کلان استان که نمایندگانی از رسانه‌ها و مدیران اجرایی در آن حضور داشته باشند تا اختلافات پیش از تبدیل به پرونده‌های قضایی، با گفت‌وگو برطرف شود. و از سوی دیگر، راه‌اندازی کارگاه‌های آموزشی مستمر برای خبرنگاران با محوریت «اخلاق رسانه‌ای، حقوق خبرنگار و روش‌های مستندسازی» تا به‌جای واکنش‌های احساسی، پاسخ‌ها منطقی و حرفه‌ای باشد.
باور نویسنده این است که آینده رسانه در این استان، به توانایی ما در تفکیک «نقد» از «تخریب» گره خورده است. تا زمانی که نقد را توهین تلقی کنیم و به‌جای استدلال به سراغ شخصیت افراد برویم، خبرنگار واقعی در این دیار جایگاهی نخواهد داشت و رسانه‌ها به ابزاری برای حاشیه‌سازی تبدیل می‌شوند.
روزی که بیاموزیم می‌توانیم با یکدیگر مخالف باشیم اما برای اثبات حقانیت خود، از مرزهای اخلاق عبور نکنیم، آن روز می‌توانیم ادعا کنیم رسانه‌ای بالغ و حرفه‌ای داریم. تا آن روز، قلم‌ها یا از نوشتن باز می‌مانند یا با بی‌اخلاقی می‌نویسند و می‌سوزانند؛ انتخاب با ماست.
🖋عبدالحمید گل‌افشان
