یادداشت؛ عبدالحسین کلانتریپور
در سالهای اخیر، یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیکِ جمهوری اسلامی ایران، عضویت رسمی در سازمان همکاری شانگهای بوده است. این سازمان که در ابتدا با محوریت کشورهای آسیایی و با هدف همکاریهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی شکل گرفت، امروز به یکی از تأثیرگذارترین بلوکهای قدرت در جهان تبدیل شده است. عضویت ایران در این پیمان، نه تنها یک دستاورد بزرگ برای سیاست خارجی کشور محسوب میشود، بلکه ثمرهی تلاشهای دولت شهید آیتالله رئیسی است که با تغییر رویکرد از غربگرایی به شرقگرایی، مسیر جدیدی را برای منافع ملی ترسیم کرد.
تاریخچهی شانگهای؛ از یک شهر صنعتی تا یک ائتلاف جهانی
سازمان همکاری شانگهای، نام خود را از شهر شانگهای، یکی از بزرگترین و صنعتیترین شهرهای چین گرفته است؛ شهری با جمعیتی بالغ بر سی و چند میلیون نفر که پس از پکن، به عنوان قطب اقتصادی و صنعتی این کشور شناخته میشود. نخستین نشست این سازمان در سال ۲۰۰۱ میلادی در این شهر برگزار شد و کشورهای چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان را در بر میگرفت. هدف اولیهی این پیمان، همکاری در زمینهی مبارزه با تروریسم، افراطگرایی و جداییطلبی در منطقهی آسیای مرکزی بود، اما به مرور زمان، دامنهی فعالیتهای آن به حوزههای اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و سیاسی نیز گسترش یافت.
عضویت ایران در این سازمان، فرآیندی چندساله را پشت سر گذاشت. در دوران دولت روحانی و با تمرکز بر برجام و غربگرایی، این موضوع به حاشیه رانده شد و عملاً هشت سال از فرصتهای طلایی برای پیوستن به این بلوک قدرتمند، از دست رفت. اما با روی کار آمدن شهید آیتالله رئیسی، رویکرد سیاست خارجی به طور اساسی تغییر کرد و «نگاه به شرق» به عنوان یک راهبرد کلیدی در دستور کار قرار گرفت. این تغییر رویکرد، سرانجام به ثمر نشست و ایران به عنوان یک عضو رسمی و قدرتمند، به جمع کشورهای شانگهای پیوست.
اهمیت عضویت ایران؛ از اقتصاد تا امنیت
عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، ابعاد مختلفی دارد که هر کدام به تنهایی میتواند تأثیرات عمیقی بر جایگاه منطقهای و بینالمللی کشور بگذارد:
۱. ابعاد اقتصادی: یکی از مهمترین دستاوردهای این عضویت، تسهیل در مبادلات تجاری و اقتصادی با کشورهای عضو است. ایران با جمعیت نزدیک به ۹۰ میلیون نفر و منابع عظیم نفت و گاز، میتواند به عنوان یک پل ارتباطی میان شرق و غرب عمل کند. کاهش تعرفههای گمرکی، تسهیل در حملونقل و ترانزیت کالا، و همکاریهای بانکی و مالی، از جمله مزایایی است که میتواند تحریمهای ظالمانه را تا حد زیادی بیاثر کند. کشورهای روسیه، چین و هند، به عنوان قدرتهای بزرگ عضو این سازمان، میتوانند نقش مؤثری در شکستن تحریمها و تأمین نیازهای اقتصادی ایران ایفا کنند.
۲. ابعاد امنیتی و نظامی: در شرایط کنونی که ایران در جنگی ترکیبی با دشمنان خود مواجه است، عضویت در شانگهای میتواند به عنوان یک پشتوانهی امنیتی قدرتمند عمل کند. روسیه و چین، که هر دو از قدرتهای هستهای و اعضای دائم شورای امنیت هستند، در موارد متعددی از ایران حمایت سیاسی و دیپلماتیک کردهاند. هماهنگی در زمینهی مبارزه با تروریسم، تبادل اطلاعات امنیتی و همکاریهای نظامی، از دیگر ظرفیتهایی است که میتواند امنیت ملی ایران را ارتقا دهد. همچنین، عملیات موشکی و نظامی اخیر ایران در منطقه، که ضربات سنگینی بر پایگاههای آمریکا در منطقه وارد کرده، مورد توجه و حمایت اعضای شانگهای، به ویژه روسیه و چین قرار گرفته است. این کشورها، ایران را به عنوان یک بازیگر قدرتمند و مؤثر در معادلات منطقهای میشناسند و از تقویت بازدارندگیاش استقبال میکنند.
۳. ابعاد سیاسی: عضویت در شانگهای، به ایران امکان میدهد تا در تصمیمگیریهای کلان منطقهای و جهانی نقش مؤثرتری ایفا کند. این سازمان، به عنوان یک وزنهی تعادل در برابر سلطهی یکجانبهی غرب عمل میکند و ایران میتواند با تکیه بر این ظرفیت، منافع ملی خود را در عرصهی بینالمللی بهتر تأمین کند. همچنین، همکاری با کشورهای همسایه در چارچوب شانگهای، میتواند به حل و فصل بسیاری از مناقشات منطقهای و ایجاد نظم نوین در آسیا کمک کند.
۴. ابعاد فرهنگی و گردشگری: یکی از جنبههای کمتر مورد توجه، ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری این سازمان است. ایران با پیشینهی تاریخی و تمدنی غنی، میتواند از این بستر برای معرفی جاذبههای گردشگری، گسترش تعاملات علمی و دانشگاهی، و تقویت دیپلماسی عمومی استفاده کند. تبادلات فرهنگی میان کشورهای عضو، میتواند به ایجاد تفاهم و همدلی بیشتر در منطقه کمک کند.
واکنش روسیه و چین؛ حمایت از ایرانِ قدرتمند
یکی از نکات قابل تأمل در فرآیند عضویت ایران، نگرانی اولیهی روسیه از احتمال خروج ایران از این پیمان، به ویژه پس از شهادت آیتالله رئیسی بود. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در آن مقطع با ارسال پیامی به مقام معظم رهبری، اطمینان خواست که ایران با وجود تغییر دولت، همچنان به مسیر شرقگرایی و همکاری با شانگهای وفادار خواهد ماند. الحمدالله، این نگرانی با موضع قاطع و اقتدارآمیز جمهوری اسلامی ایران، به سرعت برطرف شد و ایران با قدرت و صلابت در این سازمان باقی ماند. امروز، روسیه و چین از اقدامات نظامی و موشکی ایران در برابر آمریکا و متحدانش بسیار خوشحال هستند و حمایتهای سیاسی و غیرسیاسی خود را از ایران اعلام کردهاند. این حمایتها، نشان از جایگاه ویژهی ایران در معادلات راهبردی این دو کشور دارد.
تأثیر بر تحریمها و فرصتهای پیشرو
یکی از مهمترین سؤالاتی که در مورد عضویت ایران در شانگهای مطرح میشود، تأثیر آن بر تحریمهای ظالمانه است. تجربه نشان داده است که تحریمهای یکجانبهی آمریکا، هرچند فشارهای زیادی بر اقتصاد ایران وارد کرده، اما نتوانسته است ارادهی ملت ایران را بشکند. عضویت در شانگهای، این امکان را به ایران میدهد که با استفاده از ظرفیتهای اقتصادی و مالی کشورهای عضو، تحریمها را دور بزند و به کانالهای جدیدی برای تجارت و سرمایهگذاری دست یابد. کشورهای چین و روسیه، به عنوان دو عضو اصلی، بارها اعلام کردهاند که تحریمهای آمریکا را به رسمیت نمیشناسند و
