به گزارش مهدی محمدزاده، خبرنگار پایگاه «جهان اخبار» – در شرایطی که جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری نیازمند انسجام و هم‌گرایی در برابر چالش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است، ویژه آیتم «افق گفت‌وگوی عربی» با رویکردی عمیق و تحلیلی به روی آنتن رفت. این برنامه‌ی ویژه که به کارگردانی مهدی محمدزاده تهیه و تولید شده است، با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین خیرالله ناصری، از سخنرانان و پژوهشگران برجسته مکتب اهل‌بیت (ع)، و با اجرای کارشناسانه محمد سلامی، تحلیلگر ارشد سیاسی جهان اخبار، برگزار شد. محوریت اساسی این برنامه، بررسی پدیده «اتحاد مسلمانان در قرآن کریم» با استناد به تفاسیر معتبر و منابع رسمی بود.
آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این نشست تخصصی و گزارش تفصیلی از مباحث مطرح شده در خصوص جایگاه وحدت در هندسه معرفتی قرآن کریم است.
مقدمه: ضرورت بازگشت به گفتمان قرآنی در عصر تفرقه
برنامه با پلاتوی آغازین محمد سلامی، مجری و کارشناس سیاسی برنامه آغاز شد. وی با اشاره به وضعیت کنونی خاورمیانه و جهان اسلام، تفرقه را یکی از بزرگترین آسیب‌های ژئوپلیتیک و استراتژیک برای کشورهای اسلامی دانست. سلامی در مقدمه خود بیان کرد:
«امروز، دشمنان جهان اسلام نه با قدرت نظامی، بلکه با ایجاد شکاف در میان صفوف مسلمانان به اهداف خود دست می‌یابند. در چنین شرایطی، تنها راه نجات، بازگشت به مانیفست اصلی مسلمانان، یعنی قرآن کریم است.»
پس از این مقدمه، سلامی ضمن خوش‌آمدگویی به حجت‌الاسلام خیرالله ناصری، بحث را با این پرسش کلیدی آغاز کرد که: «قرآن کریم با چه ادبیات و الزاماتی، مسلمانان را به اتحاد دعوت می‌کند و آیا این دعوت، صرفاً یک توصیه اخلاقی است یا یک دستورالعمل راهبردی و فقهی؟»
بخش اول: «حبل‌الله»؛ ریسمان نجات‌بخش امت در تفسیر مفسران
حجت‌الاسلام ناصری بحث خود را با استناد به آیه ۱۰۳ سوره مبارکه آل‌عمران آغاز کرد: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا…» (و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید).
وی در تشریح این آیه با ارجاع به منابع معتبر تفسیری از جمله تفسیر المیزان (علامه طباطبایی) و تفسیر نمونه (آیت‌الله مکارم شیرازی) بیان داشت:
-
مفهوم حبل‌الله: در تفاسیر اسلامی، «حبل‌الله» به عنوان واسطه ارتباط میان خالق و مخلوق معرفی شده است. علامه طباطبایی در المیزان تأکید می‌کند که این ریسمان الهی، همان قرآن و آموزه‌های پیامبر اکرم (ص) است. در روایات معتبر شیعه و سنی، اهل‌بیت پیامبر (ع) نیز به عنوان مصداق بارز و عملی این حبل‌الله معرفی شده‌اند که تمسک به آن‌ها مانع از گمراهی و تشتت می‌شود.
-
الزام به اجتماع، نه فردیت: کلمه «جمیعاً» در این آیه نشان می‌دهد که چنگ زدن به ریسمان الهی اگر به صورت فردی باشد، برای نجات امت کافی نیست. اسلام یک دین کاملاً اجتماعی است و رستگاری جامعه در گرو حرکت دسته‌جمعی به سوی حق است.
-
نهی از تفرقه: عبارت «وَلَا تَفَرَّقُوا» یک نهی صریح و قاطع است. حجت‌الاسلام ناصری تأکید کرد که در فقه و اصول اسلامی، نهی دلالت بر حرمت دارد؛ بنابراین، هرگونه اقدام، سخن یا سیاستی که منجر به ایجاد شکاف در میان مسلمانان شود، از منظر قرآن حرام و خلاف شرع است.
بخش دوم: برادری ایمانی؛ فراتر از مرزهای جغرافیایی و نژادی
در ادامه، محمد سلامی با طرح مسأله‌ی ملی‌گرایی‌های افراطی و تعصبات قومی در جهان عرب و سایر کشورهای اسلامی، نقش این عوامل را در تضعیف وحدت یادآور شد و خواستار تبیین دیدگاه قرآن در این خصوص گردید.
حجت‌الاسلام خیرالله ناصری به آیه ۱۰ سوره مبارکه حجرات استناد کرد: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ…» (مؤمنان برادر یکدیگرند، پس میان دو برادر خود صلح و آشتی برقرار سازید).
وی با ارجاع به مجمع‌البیان (علامه طبرسی) و سایر تفاسیر روایی، نکات زیر را در قالب این آیه تشریح کرد:
-
انحصار در برادری: استفاده از ادات حصر «إِنَّمَا» نشان می‌دهد که هیچ رابطه‌ای در میان مسلمانان، محکم‌تر و اصیل‌تر از رابطه «برادری ایمانی» نیست. مرزهای جغرافیایی، تفاوت‌های زبانی (عرب و عجم) و تفاوت‌های رنگ و نژاد، در برابر این عقد اخوت ایمانی رنگ می‌بازند.
-
تکلیف اجتماعی صلح‌سازی: فعل امر «فَأَصْلِحُوا» یک وظیفه همگانی را بر دوش تک‌تک مسلمانان و به ویژه دولت‌های اسلامی می‌گذارد. اگر دو گروه یا دو کشور اسلامی با یکدیگر وارد منازعه شدند، سایرین نباید بی‌تفاوت بمانند یا به آتش فتنه دامن بزنند، بلکه شرعاً موظفند نقش میانجی را ایفا کرده و صلح را برقرار کنند.
-
الگوی اهل‌بیت در حفظ وحدت: سخنران برنامه با اشاره به سیره امیرالمؤمنین علی (ع) یادآور شد که ایشان برای حفظ اساس اسلام و جلوگیری از سوءاستفاده دشمنان خارجی (نظیر امپراتوری روم)، در مواقعی از حق مسلم خود سکوت کردند تا شیرازه امت اسلامی از هم نپاشد. این بزرگترین درس عملی برای سیاستمداران امروز جهان اسلام است.
بخش سوم: تنازع و فروپاشی قدرت (تحلیل ژئوپلیتیک قرآن)
با هدایت محمد سلامی، بحث به سمت پیامدهای سیاسی تفرقه سوق پیدا کرد. وی پرسید: «اگر مسلمانان این توصیه‌ها را نادیده بگیرند، طبق صریح آیات قرآن چه سرنوشتی در انتظار ساختار سیاسی و اجتماعی آن‌هاست؟»
حجت‌الاسلام ناصری در پاسخ، آیه ۴۶ سوره انفال را به عنوان یکی از دقیق‌ترین تحلیل‌های سیاسی و جامعه‌شناختی قرآن قرائت کرد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» (و با یکدیگر نزاع نکنید که سست می‌شوید و شکوه و قدرتتان از میان می‌رود، و صبوری کنید که خدا با صابران است).
تفسیر و واکاوی این آیه در برنامه «افق گفت‌وگوی عربی» شامل این محورها بود:
-
رابطه علیت میان نزاع و شکست: «فَتَفْشَلُوا» (سست شدن) نتیجه قطعی و گریزناپذیر درگیری‌های داخلی است. تفاسیر رسمی تأکید دارند که انرژی و سرمایه‌ای که باید صرف سازندگی و تقابل با دشمنان واقعی شود، در تنازع داخلی هدر می‌رود.
-
از بین رفتن هیمنه و اعتبار: عبارت «وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ» در ادبیات عرب به معنای متوقف شدن بادی است که کشتی‌ها را به حرکت درمی‌آورد. در تفسیر استعاری، یعنی آبرو، ابهت، نفوذ بین‌المللی و وزنه سیاسی کشورهای اسلامی در اثر اختلافات داخلی نابود می‌شود. وضعیت امروز فلسطین و انفعال برخی کشورهای اسلامی، مصداق بارز همین فقدان قدرت ناشی از تفرقه است.
-
صبر استراتژیک: قرآن در پایان آیه به «صبر» دعوت می‌کند. ناصری توضیح داد که این صبر، به معنای تحمل تفاوت‌های مذهبی، فقهی و سلیقه‌ای در میان مذاهب اسلامی (شیعه و سنی) است. باید بر اشتراکات پافشاری کرد و در برابر تفاوت‌ها سعه‌صدر (صبر) داشت.
بخش چهارم: مبانی تئوریک تقریب مذاهب در منابع اسلامی
در بخش پایانی این گفت‌وگوی ویژه، کارشناس سیاسی برنامه، محمد سلامی، به جمع‌بندی مباحث پرداخت و از مهمان برنامه خواست تا راهکارهای عملیاتی قرآن برای تحقق این اتحاد را برشمرد. حجت‌الاسلام ناصری با استناد به مقالات پژوهشی و منابع رسمی فقهی و تفسیری، راهکارهای زیر را تبیین کرد:
-
بازگشت به توحید ناب: کلمه «لا اله الا الله» نقطه پرگار اتحاد است. تمام مسلمانان جهان به یک خدای واحد، یک پیامبر (خاتم‌الانبیا)، یک کتاب (قرآن) و یک قبله (کعبه) اعتقاد دارند. برجسته کردن این مشترکات عظیم، جایی برای نزاع بر سر فروع باقی نمی‌گذارد.
-
پرهیز از توهین به مقدسات یکدیگر: با استناد به آیه ۱۰۸ سوره انعام (وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ…)، قرآن حتی توهین به بت‌های مشرکان را منع می‌کند تا مبادا آن‌ها به خدای متعال توهین کنند. به طریق اولی، توهین به مقدسات سایر مذاهب اسلامی در فقه شیعه و فتاوای مراجع عظام تقلید (از جمله رهبر معظم انقلاب) صراحتاً حرام اعلام شده است.
-
دیالوگ و گفت‌وگوی احسن: قرآن در سوره نحل (آیه ۱۲۵) دعوت به «مجادله بالتی هی أحسن» می‌کند. این یعنی کرسی‌های آزاداندیشی و گفت‌وگوهای علمی میان علمای الازهر، نجف، قم و حرمین شریفین باید جایگزین منازعات رسانه‌ای و تکفیر شود.
مؤخره و سخن پایانی
ویژه برنامه «افق گفت‌وگوی عربی» که با کارگردانی دقیق و هدفمند مهدی محمدزاده به تصویر کشیده شد، توانست با تلفیق نگاه سیاسی مجری برنامه (محمد سلامی) و تسلط دینی و کلامی مهمان آن (حجت‌الاسلام خیرالله ناصری)، یک بسته تحلیلی جامع و راهبردی را به مخاطبان ارائه دهد.
در پایان این آیتم، محمد سلامی ضمن تشکر از حضور حجت‌الاسلام ناصری، نتیجه‌گیری کرد که: “اتحاد اسلامی یک تاکتیک مقطعی برای عبور از بحران‌های سیاسی نیست، بلکه یک استراتژی دائمی و برخاسته از بطن آیات الهی است. مادامی که کشورهای اسلامی به ریسمان محکم الهی چنگ نزنند و درگیر جنگ‌های نیابتی و رسانه‌ای باشند، روی سعادت و پیشرفت را نخواهند دید.”
