گزارشگر: مهدی محمدزاده – شهروند خبرنگار جهان اخبار
مهمان ویژه: جبار حیدری (فعال مدنی و عضو کانون‌های تسهیلگری غرب اهواز)
توسعه متوازن شهری و برخورداری از حداقل امکانات رفاهی و زیرساختی، حقوق بدیهی شهروندانی است که در حاشیه کلان‌شهرها سکونت دارند. با این وجود، مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار در بسیاری از مواقع قربانی پروژه‌های نیمه‌کاره، سوءمدیریت و وعده‌های مقطعی مسئولان می‌شوند. منطقه «کوی مندلی» در غرب اهواز، یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این بحران شهری است؛ منطقه‌ای با جمعیتی بالغ بر هزار نفر که سال‌هاست در انتظار تکمیل پروژه‌های ابتدایی عمرانی از جمله آسفالت و جدول‌کشی خیابان‌ها روزگار می‌گذرانند.
برنامه «شهروند خبرنگار» شبکه جهان اخبار، در یک گفت‌وگوی تفصیلی و میدانی با جبار حیدری، از فعالان اجتماعی و نمایندگان پیگیر کوی مندلی، به بررسی ابعاد گسترده این معضل پرداخته است. آنچه در ادامه می‌خوانید، گزارش جامع و تحلیلی از وضعیت اسفناک زیرساخت‌ها، انباشت مطالبات مردمی و پاسخ‌های بی‌سرانجام نهادهای اجرایی در این منطقه است.
تاریخچه یک بحران؛ شش سال نامه‌نگاری برای بدیهیات شهری
روند پیگیری مطالبات اهالی کوی مندلی برای برخورداری از خیابان‌های آسفالت و قابل تردد، داستانی شش ساله است. بر اساس اظهارات جبار حیدری، کانون‌های تسهیلگری غرب اهواز و نمایندگان مردمی از حدود ۶ سال پیش، با مراجعه به تمامی دستگاه‌های ذی‌ربط، نامه‌نگاری‌های متعددی را برای خروج این منطقه از وضعیت خاکی و نامناسب آغاز کردند.
کوی مندلی دارای بافت مسکونی متراکمی است که از ۱۱ خیابان اصلی و نزدیک به ۶۰ کوچه فرعی تشکیل شده است. پس از سال‌ها دوندگی و پیگیری‌های مستمر، سرانجام عملیات عمرانی در ۸ الی ۹ خیابان اصلی به سرانجام رسید و آسفالت این مسیرها انجام شد. اما این پایان ماجرا نبود؛ بلکه آغاز یک چالش جدید برای ساکنان منطقه محسوب می‌شد. بخش عمده‌ای از کوچه‌های فرعی به طور کامل به حال خود رها شدند و ۳ خیابان اصلی دیگر، از جمله خیابان مهم و پرتردد «فرامرز»، در وضعیت نیمه‌کاره متوقف ماندند.
عملیات اجرایی در خیابان‌های باقیمانده از حدود ۶ ماه پیش مجدداً توسط پیمانکاران آغاز شد. ماشین‌آلات راهسازی وارد منطقه شدند، عملیات زیرسازی و جدول‌کشی کلید خورد و امید تازه‌ای در دل اهالی جوانه زد. اما این امید تنها یک ماه دوام آورد. پیمانکاران پس از انجام مراحل اولیه، پروژه را رها کرده و اکنون ۵ ماه است که خیابان‌های نیمه‌کاره به حال خود رها شده‌اند؛ وضعیتی که به مراتب بدتر از دوران پیش از آغاز پروژه‌هاست.
انسداد شریان‌های زندگی؛ از انزوای محلی تا بحران تردد دانش‌آموزان
رهاسازی پروژه‌های عمرانی در مرحله زیرسازی، تبعات ویرانگری برای زندگی روزمره جمعیت هزار نفری کوی مندلی به همراه داشته است. وقتی خیابانی شخم زده می‌شود و در مرحله خاک‌ریزی و زیرسازی رها می‌گردد، عملاً به یک مانع بزرگ برای هرگونه تردد تبدیل می‌شود.
جبار حیدری در تشریح وضعیت اسفناک تردد در این منطقه به نکات تکان‌دهنده‌ای اشاره می‌کند:
فلج شدن شبکه حمل و نقل: ناوگان حمل و نقل عمومی و خودروهای شخصی به هیچ عنوان قادر به ورود به کوچه‌ها و خیابان‌های نیمه‌کاره نیستند. رانندگان تاکسی‌های اینترنتی (مانند اسنپ) به دلیل خطر آسیب دیدگی جلوبندی و لاستیک خودروها، از پذیرش درخواست‌های مبدأ یا مقصد کوی مندلی امتناع می‌کنند. این مسئله اهالی را در مواقع اضطراری، به ویژه هنگام نیاز به آمبولانس یا خودروهای امدادی، با خطرات جانی روبه‌رو می‌کند.
چالش روزمره دانش‌آموزان: با فرا رسیدن فصل مدارس، رفت و آمد دانش‌آموزان به یک معضل جدی تبدیل شده است. کودکان و نوجوانان مجبورند مسیرهای طولانی خاکی و ناهموار را با پای پیاده طی کنند تا به اولین خیابان آسفالت برسند و بتوانند از سرویس یا تاکسی استفاده کنند.
فاجعه در زمان بارندگی: اقلیم اهواز و سیستم دفع آب‌های سطحی آن همواره با چالش مواجه بوده است. در کوی مندلی، کمترین میزان بارش باران کافی است تا آب در زیرسازی‌های نیمه‌کاره جمع شده و کل خیابان‌ها را به باتلاقی از گل و لای تبدیل کند. در این شرایط، منطقه به طور کامل قفل شده و غیرقابل تردد می‌شود.
تخریب سرمایه‌های ملی: رها شدن زیرسازی‌ها پیش از اجرای روکش آسفالت، به معنای هدررفت بودجه بیت‌المال است. بارش باران و تردد حداقلی باعث شسته شدن و تخریب همین زیرسازی‌های نیمه‌بند می‌شود و در صورت از سرگیری پروژه، شهرداری مجبور است هزینه‌های مضاعفی را برای ترمیم مجدد زیرسازی پرداخت کند.
«کوچه‌ها غیرقابل تردد هستند. وقتی کمترین باران می‌آید، آبی که در این زیرسازی‌ها جمع می‌شود، شرایطی را ایجاد می‌کند که ماشین‌ها دیگر به هیچ وجه نمی‌توانند وارد منطقه شوند. این رهاسازی علاوه بر اذیت مردم، باعث از بین رفتن خود زیرسازی‌ها در اثر بارندگی فردا روز خواهد شد.»
— بخشی از اظهارات جبار حیدری در استودیو جهان اخبار
مساجد؛ پایگاه مطالبه‌گری مدنی و مهار خشم عمومی
یکی از برجسته‌ترین نکات در گزارش میدانی از کوی مندلی، رویکرد متمدنانه و قانون‌مدارانه اهالی در پیگیری مطالباتشان است. با وجود نارضایتی‌های شدید و انباشته شدن مشکلات، مردم منطقه هرگز به سمت رفتارهای خارج از چارچوب قانون حرکت نکرده‌اند.
مسجد «محمد رسول‌الله (ص)» به عنوان قلب تپنده محله و پایگاه اصلی تجمع اهالی، نقش بی‌بدیلی در سازماندهی این مطالبات ایفا کرده است. اهالی کوی مندلی، به ویژه در روزهای جمعه و پس از اقامه نماز، گرد هم می‌آیند تا مشکلات محله را بررسی کرده و صدای خود را به گوش مسئولان برسانند.
حیدری در این زمینه به یک اتفاق مهم در هفته‌های گذشته اشاره می‌کند: کاسه صبر برخی از جوانان و اهالی لبریز شده بود و قصد داشتند برای اعتراض به وضعیت اسففناک محله، تجمعی مقابل استانداری و فرمانداری اهواز برگزار کنند. اما فعالان مدنی و اعضای کانون‌های تسهیلگری بلافاصله وارد عمل شدند. آن‌ها با گفت‌وگو در فضای مسجد، مردم را به آرامش دعوت کرده و متعهد شدند که شخصاً صدای اعتراض آن‌ها را به گوش مسئولان برسانند تا از هرگونه تنش و تجمع خیابانی جلوگیری شود. این سطح از بلوغ اجتماعی در یک منطقه حاشیه‌نشین، نشان‌دهنده ظرفیت بالای مردم برای تعامل است؛ ظرفیتی که متاسفانه با بی‌توجهی نهادهای اجرایی در حال از بین رفتن است.
نمایش «میز خدمت» و وعده‌هایی که با باد رفت
پاسخگویی مسئولان به مطالبات ۶ ساله مردم کوی مندلی، بیشتر به یک نمایش رسانه‌ای شبیه بوده است تا یک اقدام عملیاتی مؤثر. فعالان محلی بارها با استفاده از ظرفیت‌های قانونی، مسئولان رده‌بالای شهری، دستگاه‌های اجرایی و شهرداری مناطق جنوب غرب اهواز را به محله دعوت کرده‌اند تا وضعیت را از نزدیک لمس کنند.
برپایی «میز خدمت» در مساجد منطقه، از جمله مسجد محمد رسول‌الله (ص)، یکی از این اقدامات بوده است. مسئولان در این جلسات حاضر شده، پای درددل مردم نشسته، از خیابان‌های خاکی عکس‌برداری کرده و قول‌های مساعدی برای تخصیص بودجه و تکمیل فوری پروژه‌ها داده‌اند.
حیدری از یک تجربه تلخ و تأمل‌برانگیز در این خصوص پرده برمی‌دارد: «یکی از مسئولان ارشد منطقه را دعوت کردم و شخصاً با ماشین خودم او را در محله چرخاندم. او از دیدن وضعیت اسفناک کوچه‌ها و سختی تردد مردم بسیار ناراحت شد و با قاطعیت قول داد که صد در صد پیگیر حل این بحران خواهد بود. مردم خوشحال شدند که سرانجام صدایشان شنیده شده است. اما تنها یک هفته بعد، متوجه شدیم که آن مسئول از سمت خود جابجا شده و تمام قول و قرارهای او نیز به فراموشی سپرده شد.»
این چرخه باطل تغییرات مدیریتی و عدم پایبندی سیستم اداری به تعهدات مدیران پیشین، باعث ایجاد موجی از دلسردی و بی‌اعتمادی در میان ساکنان کوی مندلی شده است. وقتی خروجی میزهای خدمت تنها به گرفتن چند عکس یادگاری و وعده‌های توخالی ختم می‌شود، سرمایه اجتماعی نظام اداری به شدت آسیب می‌بیند.
شفاف‌سازی یک ادعای غیرواقعی؛ آیا مردم مانع توسعه‌اند؟
در جریان توقف پروژه‌های عمرانی در مناطق مختلف، گاهی زمزمه‌هایی از سوی برخی پیمانکاران یا مسئولان شهری شنیده می‌شود که توقف کار را به گردن مردم می‌اندازند و ادعا می‌کنند که ساکنان محلی مانع پیشرفت کار شده یا مزاحمت‌هایی برای ماشین‌آلات راهسازی ایجاد کرده‌اند.
مجری برنامه جهان اخبار در بخش پایانی این گفت‌وگو، مشخصاً این مسئله را مطرح کرد. جبار حیدری با رد قاطعانه این ادعاها، تاکید کرد که این صحبت‌ها چیزی جز فرافکنی و فرار از مسئولیت نیست. اهالی کوی مندلی نه تنها هیچ مانعی بر سر راه پروژه‌های عمرانی ایجاد نکرده‌اند، بلکه با تمام توان «پای کار» هستند.
مردم منطقه به خوبی می‌دانند که تکمیل این زیرساخت‌ها، ارتباط مستقیمی با کیفیت زندگی و آینده فرزندانشان دارد. آن‌ها آماده‌اند تا در صورت نیاز، هرگونه همکاری لجستیکی، تأمین امنیت ماشین‌آلات در طول شب و همراهی با کارگران را انجام دهند تا فقط پروژه‌های نیمه‌کاره از این بن‌بست خارج شوند. بهانه‌تراشی برای توجیه کم‌کاری‌ها، تنها نمک پاشیدن بر زخم مردمی است که سال‌هاست در خاک و گل زندگی می‌کنند.
توسعه پایدار شهری نیازمند اراده جدی، تخصیص بودجه مستمر و نظارت دقیق بر عملکرد پیمانکاران است. پرونده کوی مندلی اهواز زنگ خطری جدی برای مدیریت شهری است؛ زنگ خطری که نشان می‌دهد رهاسازی پروژه‌های ابتدایی در مناطق حاشیه‌ای، چگونه می‌تواند به تولید نارضایتی‌های عمیق اجتماعی منجر شود. اهالی کوی مندلی اکنون منتظرند تا پیش از آغاز بارش‌های پاییزی و زمستانی، دستگاه‌های ذی‌ربط به وظایف ذاتی خود عمل کرده و به کابوس خیابان‌های نیمه‌کاره و کوچه‌های غیرقابل تردد پایان دهند.
