به قلم: صالح محمدیان
با صدور اخطار سازمان هواشناسی مبنی بر بارش‌های سیل‌آسا و پیش‌بینی وقوع آب‌گرفتگی و طغیان رودخانه کارون، اقدامات آماده‌سازی در شهر اهواز آغاز شده است. بخش عمده این اقدامات، بر دو محور متمرکز بوده است: لای‌روبی شبکه هدایت آب‌های سطحی، و تجهیز پمپ‌های کمکی برای هدایت آب‌گرفتگی‌ها به داخل رودخانه.
این اقدامات، در جای خود ضروری و ارزشمند است. اما تجربه سیل سال ۱۳۹۸ در اهواز و روستاهای مسیر، نشان می‌دهد که این دو محور، به‌تنهایی نمی‌توانند پاسخگوی سناریوی واقعی یک سیل بزرگ باشند.
نکته قابل تأمل آن است که در سناریوی طغیان رودخانه کارون در پی رهاسازی آب پشت سدها — همان اتفاقی که در سال ۱۳۹۸ رخ داد — سطح آب رودخانه به‌طور موقت بالاتر از ظرفیت هدایت شبکه‌های فاضلاب و آب‌های سطحی قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، پمپ‌هایی که وظیفه هدایت آب‌گرفتگی‌ها به داخل رودخانه را بر عهده دارند، عملاً کارآمدی خود را از دست می‌دهند؛ چرا که مقصد نهایی آن‌ها، یعنی رودخانه، دیگر ظرفیت پذیرش آب اضافه را ندارد.
در چنین وضعیتی، تنها سدی که می‌تواند از ورود آب به معابر و محلات ساحلی جلوگیری کند، «سیل‌بندها و خاکریزهای حاشیه رودخانه» است. تجربه سال ۱۳۹۸ نشان داد که در مقاطعی از ساحل اهواز، در نبود سیل‌بندهای مستحکم و ترمیم‌شده، آب رودخانه به خیابان‌ها و محلات مجاور نفوذ کرد و خسارات قابل توجهی برجای گذاشت.
بررسی میدانی وضعیت کنونی سیل‌بندهای ساحلی، نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از این خاکریزها، در سال‌های گذشته دچار فرسایش، نشست و در برخی نقاط، تخریب موضعی شده است. در حالی که اقدامات داخل شهری با جدیت دنبال می‌شود، به نظر می‌رسد ترمیم و تقویت این سیل‌بندها، در اولویت برنامه‌های آماده‌سازی قرار نگرفته است.
این نقیصه، یک خلأ ساختاری در آمادگی شهری محسوب می‌شود. آمادگی در برابر سیلاب، یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است که تمام حلقه‌های آن باید همزمان تقویت شوند. تقویت یک حلقه — مثلاً پمپاژ — بدون تقویت حلقه دیگر — یعنی سیل‌بندها — نه‌تنها کارآمدی کل زنجیره را کاهش می‌دهد، بلکه ممکن است منابع صرف‌شده در یک بخش را نیز هدر دهد.
آنچه مسلم است، تجربه سال ۱۳۹۸ در حافظه جمعی مردم اهواز و روستاهای مسیر رودخانه کارون، هنوز زنده است. در آن سال، بسیاری از خسارات، نه ناشی از شدت بارش، بلکه ناشی از ضعف زیرساخت‌های حفاظتی در برابر طغیان رودخانه بود. تکرار همان تجربه، در صورت عدم ترمیم سیل‌بندها، دور از انتظار نیست.
در چنین شرایطی، ضروری است متولیان امر، در فرصت باقی‌مانده تا اوج بارش‌ها، ترمیم و تقویت سیل‌بندهای ساحلی را به‌صورت ضربتی در دستور کار قرار دهند. این اقدام می‌بایست شامل شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، ترمیم موضعی خاکریزهای فرسوده، و تقویت نقاطی که در سال ۱۳۹۸ شاهد نفوذ آب بوده‌اند، باشد.
واقعیت این است که آمادگی در برابر سیلاب، به اقدامات نمایشی و گزارش‌های خبری وابسته نیست، بلکه در گرو تقویت همزمان تمام حلقه‌های زنجیره حفاظتی است. اگر سیل‌بندهای ساحلی ترمیم نشوند، تمام اقدامات داخل شهری — از لای‌روبی گرفته تا پمپاژ — در مواجهه با طغیان رودخانه، بی‌اثر خواهند بود. تجربه سیل ۱۳۹۸، تجربه‌ای است که تکرار آن، هزینه‌ای سنگین‌تر از ترمیم پیشینی سیل‌بندها خواهد داشت.
