تشکیل حلقه‌های مختلف جاسوسی، تشویش حقایق و اذهان از طریق رسانه های فرهنگی از جمله اهم راهبردهایی بود که معاویه در این سیاست دنبال می‌کرد. نخستین اصحاب و تابعانی که در حلقه حکومت بنی امیه به فعالیت تبلیغی و مشاوره ای پرداختند، عبارت بودند از: ابوهریره، عمرو بن عاص، مغیره بن شعبه و عروه بن زبیر.

۱) جاسوسان حکومت

تشکیل شبکه های گسترده جاسوسی و رصد افراد و اخبار ، مهمترین دست آویز و منبع خبری دستگاه بنی امیه به شمار می رفت. این شبکه گسترده به شکلی طراحی شده بود که افراد مورد اطمینان از شخصیت های مهم هر شهر ، فرمانداران ، نظامیان و به ویژه علویان به جاسوسی می پرداختند.

معاویه برای آگاهی از رخدادها، توطئه ها و غیره، سازمانی به نام «العین» تأسیس کرد و ریاست آن را به عهده بسر بن ارطاه نهاد. این سازمان کسب خبر و اطلاعات در تمام شهرهای مهم، شعبه داشت و مأموران آن مراقب رفتار و گفتار مردم بودند و یزید نیز در دوره حکومتش سرجون را به سرپرستی العَیون گماشت.

سرجون بن منصور مشاور مسیحی معاویه بود که معاویه او را به عنوان مشاور و نیز معلّم خصوصی پسرش برگزیده بود؛ لذا سرجون رومی در طول زندگی اش با ارائه نظرات خود، یزید را از آموزه های اسلامی دور کرده و برای انجام مفاسد یاری می نمود. از جمله اقدامات سرجون مسیحی، پیشنهاد انتصاب «عبیدالله بن زیاد» به حکمرانی کوفه و عراق بود.

انتخاب العیون نیز اولویت هایی داشت و سعی می شد که شخصی انتخاب گردد که مورد اعتماد مردم باشد و از نظر وجهه مذهبی نیز تاثیر گذار باشد ! یکی از این موارد شریح قاضی است! شریح به عنوان قاضی القضات کوفه علاوه نظارت بر رفتار مردم، اخبار عبیدالله بن زیاد را نیز وظیفه داشت به یزید اطلاع دهد!

نقش شُرَیح بن حارث کِندی در موضوع عاشورا، چشمگیرتر است؛ چرا که وی از دوره خلافت عمر بن خطّاب ، بر کرسی قضاوت تکیه کرده و زبان و قلم او «حکم شرعی» را در اذهان جامعه القا می کند.

ابن زیاد که فردی باهوش بود همواره با چشم بد بینی به شریح نگاه میکرد و برای کنترل رفتار های وی جاسوسانی را بر وی مامور کرده بود که در قضیه شهادت هانی بن عروه این موضوع کاملا مشخص است. سید بن طاووس می نویسد:

وبَعَثَ عَینا عَلَیهِ مِن مَوالیهِ یَسمَعُ ما یَقولُ ، فَمَرَّ بِهانِئِ بنِ عُروَهَ

عبید اللّه به شُرَیح گفت: نزد آنان برو و به آنان خبر بده که هانى را زندانى کرده ام تا از او پرسش هایى بپرسم. و جاسوسى را در پى شُرَیح فرستاد تا ببیند چه مى گوید . الملهوف : ص ۱۳۷

نمونه هایی از فعالیت شبکه مخفی جاسوسان اموی در قیام عاشورا:

الف) یزید بن معاویه در نامه فرمانداری به ابن زیاد می می نویسد: به من خبر رسیده است که حسین بن على ، از مکّه حرکت کرده و قصد کوفه دارد . جاسوسان را بر وى مأمور کن و دیده بان ها را بر راه ها بگمار و کارها را به بهترین شیوه انجام ده !

ب) فعالیت شبکه جاسوسان در رصد احوال کوفه در زمان نعمان بن بشیر

طبری در کتاب خود آورده است که: مسلم بن سعید حضرمى و عُماره بن عُقبه ـ که از جاسوسان یزید بن معاویه بودند ـ به وى نامه نوشتند و او را از آمدن مسلم به کوفه و تبلیغ کردن براى حسین بن على علیه السلام و شوراندن مردم بر ضدّ وى، باخبر ساختند 

در برخی نقل های دیگر نیز اسامی عبد اللّه بن مسلم باهِلى، عُماره بن ولید و عمر بن سعد ذکر شده است.

ج) بهره گیری از شبکه جاسوسان توسط ابن زیاد در نخستین گزارش خود به یزید

ابن زیاد پس از به شهادت رساندن مسلم بن عقیل و هانی بن عروه ، طی نامه ای بهمراه سر این دو شهید گزارش فعالیت خود را به شکل پیروزمندانه ای به یزید ارائه می دارد.

ابن زیاد در این نامه به صورتی به یزید القاء میکند که توانسته است شبکه جاسوسی متحدی را در کوفه ایجاد کند ، که اشاره به فعالیت جاسوس ویژه اش به نام ” معقل” دارد .او می نویسد:

أنَّ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ لَجَأَ إلى دارِ هانِئِ بنِ عُروَهَ المُرادِیِّ ، وأنّی جَعَلتُ عَلَیهِمَا العُیونَ ، ودَسَستُ إلَیهِمَا الرِّجالَ ، وکِدتُهُما حَتَّى استَخرَجتُهُما

خبر مى دهم که مسلم بن عقیل به خانه هانى بن عروه مرادى پناه برده بود . من بر آن دو ، جاسوسانى گماردم و مردان را با دسیسه به آن جا فرستادم و نیرنگ به کار بُردم تا آنان را بیرون آوردم

تاریخ الطبری : ج ۵ ص ۳۸۰

د) ابن زیاد علاوه بر کوفه ، اهمیت بصره را نیز درک میکرد و از مکاتبات صورت گرفته بین امام حسین(ع) و اشراف کوفه خبر داشت، پس به کارگزار خود نوشت که باید جاسوسان خود را بیش از پیش فعال نماید! تا مانع پیوستند بصریان به امام حسین (ع) گردند.

ر) استقرار جاسوسان برای یافتن مسلم پس از شکست قیام در کوفه

پس از شکست قیام مسلم بن عقیل در کوفه ، ابن زیاد سیاست جستجوی خانه به خانه را پیش میگیرد و امر به فعالیت گسترده جاسوسان میدهد، وی در خطابه ی مشهورش می گوید:

یا حُصَینَ بنَ تَمیمٍ ، ثَکِلَتکَ اُمُّکَ إن صاحَ بابُ سِکَّهٍ  مِن سِکَکِ الکوفَهِ ، أو خَرَجَ هذَا الرَّجُلُ ولَم تأتِنی بِهِ ، وقَد سَلَّطتُکَ عَلى دورِ أهلِ الکوفَهِ فَابعَث مُراصِدَهً عَلى أفواهِ السِّکَکِ ، وأصبِح غَدا وَاستَبرِ الدّورَ وجُسَّ خِلالَها ، حَتّى تَأتِیَنی بِهذَا الرَّجُلِ ـ وکانَ الحُصَینُ عَلى شُرَطِهِ

اى حُصَین بن تمیم ! مادرت به عزایت بنشیند ، اگر بانگى از یکى از کوچه هاى کوفه بر آید ، یا که این مرد از کوفه خارج شود و او را نزد من نیاورى! اینک ، تو را مأمور خانه هاى کوفیان کردم . مراقبانى را بر سر کوچه ها بگمار و فردا تمام خانه ها را جستجو کن تا این مرد را بیاورى . حُصین ، رئیس شُرطه و از قبیله بنى تمیم بود 

تاریخ الطبری : ج ۵ ص ۳۷۲ ، الکامل فی التاریخ : ج ۲ ص ۵۴۱ 

۲) تعیین خط فکری و شعار یکسان

کشته شدن عثمان توسط تعدادی از معترضان که صحابه نیز جزو آنها بودند ؛ بهترین بهانه و شعار برای معاویه محسوب می شد تا به قتل و غارت جوامع اسلامی بپردازد . از این رو شعاری که دستگاه اطلاعاتی و امنیتی به صورت یکسان و گسترده در سرزمین های اسلامی ترویج می کرد ” خونخواهی عثمان” بود .

یزیدیان نیز با همین شعار وارد صحنه شدند و قبل و بعد از حادثه عاشورا، با محوریت «خون عثمان» به زندگی ننگین خود ادامه دادند که در اینجا به نمونه هایی بسنده می کنیم:

الف) بر اساس نقل «تذکره الشهداء» یزید به والی مدینه نوشت:

«معاویه، مرا وصیت کرده که از اولاد ابوتراب برحذر باش و خون آن شهید مظلوم (عثمان) را از آنها طلب کن؛ چه خدا انتقام خواهد کشید از اینها به واسطه اولاد ابوسفیان که انصار حق و طالبان عدل اند».

تذکره الشهدا، ص۵۹

ب) ابن زیاد در نامه ای که برای ابن سعد فرستاده بود، ضمن تأکید به محاصره شریعه فرات، گفته بود در مقابل امام حسین(ع) و یارانش این گونه بهانه آورند:

«بنی هاشم، آب را از عثمان بازداشته بودند».

تذکره الشهدا ، ص۱۰۹

ج) امام حسین(ع) برای رفع بحران و قطع آب اقداماتی انجام داده، از جمله حفر چاهی در پشت خیمه ها، وقتی این قضیه توسط خبرچینان به ابن زیاد رسید، او به عمر بن سعد نامه ای نوشت و برای محرومیت امام و یارانش از آب، به این مسئله سفارش کرد:

«… وافعل بهم کما فعلوا بالزکی عثمان؛ … با یاران حسین چنان کن که آنها بر عثمان پاکیزه رفتار کردند

الفتوح، ص۸۹۲ و ۸۹۳.

۳) سانسور واقعیات و بایکوت خبری

در قیام حسینی ، سعی دشمنان بر این بود که پیام حق از حنجره صداقت، به گوش غافلان نرسد. در اینجا نمونه ای از شگردهای سانسور و بایکوت خبری یزیدیان را یادآور می شویم.

امام حسین(ع) از همان روز دوم محرّم تا دقایقی قبل از شهادتش، بارها برای ارشاد کوفیان و اتمام حجّت به دشمنان، با صدایی بلند و رسا حقّانیت خود و ستم های بنی امیه را بازگو و افشا کرد و پیامدهای همکاری با یزید را بیان نمود. سران دشمن هم برای جلوگیری از افشاگری امام حسین(ع) به تکاپو افتاده و با گفتن سخنان نامربوط و کشیدن فریاد و هیاهو (پارازیت) گفتار مستدل و دلنشین حضرت را قطع می کردند. امام(ع) در همین خصوص، به جنجال آفرینان و انحصارگران می فرماید:

«ویلکم ما علیکم أن تنصتوا الیّ فتسمعوا قولی…؛

وای بر شما! چه زیانی برای شما است اگر سکوت را رعایت کنید و سخنم را بشنوید؟

مقتل الحسین علیه السلام للخوارزمی : ج ۲ ص ۶ ؛ بحار الأنوار : ج ۴۵ ص ۸ .

مجموعه‌ی این اقدامات نشان دهنده این است که وضعیت خفقان حاکم در دوران بنی امیه ناشی از همین فعالیت های گسترده در راستای ایجاد جو ارعاب آمیز برای تثبیت خلافت غیر مشروع یزید بن معاویه بر شمرده می‌شود.

محمد رضا سلمانی عبیات
پژوهشگر تاریخ عاشورا