نقدکردن یا نقدنمودن و نیز نقدپذیری یا گریزی،واژه هایی اختصاصی هستند که در معنای خود،مفاهیمی را برای درک ارسال می دارند.بدیهی است که نگاه به واژه ها در تمامی مراحل علمی و نیز در فعالیت های روزمره به منظور برداشت درست و ایجاد رابطه ای قوی، امری اساسی و مهم است.این، بدین دلیل که در لغت شناسی و نیز مفهوم برداری، کلمات مشابه،فراوان یافت می شوند.وجود مشابه ها ممکن است آن اندازه به هم نزدیک باشند که ایجاد خلط نمایند.
ادبیات در فعالیت های خود نقطه ثقل را بر معنا یابی قرار می دهد و فعالان علمی نیز سعی می کنند تا همان معنایی را که در روند کوششی خود مد نظر دارند،منتقل نمایند.بدیهی است که با معنایابی، برداشت ها نیز به هم نزدیک شده و اساس اختلافات را به وجود نمی آورد.در بسیاری از مباحث ،اختلافات و حتی تضادهای موجود به دلیل برداشت های متفاوت ایجاد می گردند.
نقد، واژه ای تخصصی و دارای معنا و مفهومی خاص است.این وظیفه فعالان این حوزه است که در ابتدای کوشش های خود معنای آن را انتقال دهند تا دیگرانی که مایلند در این موضوع فعال باشند برداشت مشابه ای از آنچه باید باشد،بنمایند.نقد در چنین شکلی قائم به مفهوم خود می شود و راه درست برای رسیدن به هدف را معین می کند.نقد همراه با انوعی از کلمات هم خانواده مانند نقدپذیری،نقدگریزی و امثال آن با مفهوم یابی خود دارای موضوعات متفاوتی نیز می گردد که ورود دانشمندان واهل علم را راحت تر و ملموس تر می نماید.ما این موضوع را که معمولا مشکل ساز در ادامه ی کار نقد و نقد پذیری است، مهم می دانیم و معتقدیم که ضمن کوشش برای انتقال معنای درست این واژه،باید تلاش شود تا کلمات مشابه را نیز با معنا یابی از آن متمایز ساخت.
نقد در ابتدای معنایی خود باید با کلماتی را که بیشتر می توانند مفهوم را منتقل کنند همسایه نمود و سپس ضمن توضیح درست،روند فعالیت را مشخص نمود.
این حالت که،بعضی، هر رفتاری را نقد می شمارند و حتی اتهاماتی را به طرف مقابل وارد می نمایند،تناقضات معنایی گویند و تلاش های اهل علم باید در این راستا قرار گیرد تا این مشکل که متاسفانه در دنیای امروز خصوصا کشورهای در حال پیشرفت وجود دارد،حل شود.کلماتی که مشابهات زیادی با آن دارند یا مردم برداشت می کنند را باید در یک سلسله کوشش ها کشف نمود و سپس با قرار دادن در کنار هم متمایز ساخت.به طور مثال،کسانی که به قصد تخریب دیگران از واژه ی نقد استفاده می کنند خواه این فعالیت عمدی و از روی قصد باشد یا نباشد،به طور ضمنی خود را موفق جلوه می دهند و چه بسا دیگران عاقل و متفکر را از میدان به دور نمایند.
معنای نقد،سبک و سنگین کردن یک موضوع یا نظریه است.در واقع،ابتدای برداشت این است که هر نظر یا موضوعی می تواند مثبت یا منفی باشد.در چنین وضعیتی، موضع گیری مطرح نیست بلکه نقد یافتن هاست.انواعی از نکات مثبت و نیز احتمال منفی برای همه قابل قبول می شود.بنابراین نقاد هم نکات مثبت را معرفی می کند تا بدین سان بر تعداد آن ها بیفزاید و هم منفی ها را مشخص می کند تا تعداد آن ها را کاهش دهد.نقد، مفهوی برای رشد می گردد تا بدین سان جامعه دارای توسعه و پیشرفت گردد.معنا یابی در چنین حالتی کمک به تغییر سازی و رسیدن به تعالی مورد نظر دانشمندان و مصلحان اجتماعی است.
برای رسیدن به هدف، کوشش ها باید معنا دار و دارای منظورهای انسانی باشند.این بدان معنی است که در نقد و تمام کوشش های مربوط به آن از رفتارهایی استفاده شود که در جهت آرامش خواهی نوع بشر ورساندن آن به ترفیع و تعالی به کار می روند.
برای توضیح بیشتر موضوع لازم است تا بعضی ار واژه های مشابه با نقد بررسی شوند.اینکه چرا آن ها مشابه هستند مربوط به چگونگی ماهیت آن هاست که بعضی به اشتباه یکی بر می شمارند.ماهیتی حمله ور و تهاجم گرا که در تعدادی از رفتارها موجود است باعث می گردد تا آن ها همان “نقد” تصور شوند.
در نقد،فرد یا جمعی با بررسی موضوعی به سمت ان نگریسته و مطالبی را مطرح می کنند و گاه چنان از ایده ی نقدی خود دفاع می کنند که مورد درونی یک موضوع را منفی کامل قلمداد می نمایند.طبیعی است که میان فرد صاحب موضوع یا ایده و نقاد، بحث های علمی ایجاد شود که با استفاده از ادله و بیان های دانشی،سعی در قانع نمودن طرف های مقابل کنند.بدیهی است که هدف هر دو اصلاح است زیرا نقد، وجود موضوع را برای توسعه لازم می شمارد و نقاد نیز با بررسی جنبه های مثبت به نفی بخش هایی می پردازد و نیت نیز اصلاح و پیشرفت است از مهم ترین واژه های مشابه”اعتراض” است.این، کوششی فردی یا جمعی است که به وسیله آن،یک موضوع مورد بررسی قرار می گیرد.در اعتراض، اصلا هدف اصلاح یک موضوع و یافتن مثبت ها نیست بلکه ریشه کن کردن آن است.درست است که دلایلی نیز مطرح می شود اما هیچگاه از نقاط درست و موثر دفاع نمی شود.به طور مثال، اعتراضات مردمی که منجر به انقلابات در دنیا می شوند تنها حذف یک حکومت یا نظام مطرح می شود و هیچ تلاشی برای تعریف و تمجید از بخش هایی از آن نمی گردد.بنابراین، نمی توان اعتراض را نقد محسوب داشت.ماهیت آن براندازی و از بین بردن هاست در حالی که در نقد این چنین نیست.
در اعتراضات،غالب مسئله، احساسات وترغیب نمودن آن برای براندازی است.منطق و دلیل اگر برای فرد یا گروه مطرح است با آرامش صورت نمی گیرد.
واژه ی “تخریب” نیز کلمه ای پنهان و نزدیک به نقد است.ماهیت تخریب از بین بردن یک موضوع یا نظریه است و در آن فرد یا جمعی می کوشند تا با دست گذاشتن بر منفی های آن، ناکارآمدی را منعکس نمایند.مهم ترین تخریب ها از نوع شخصیتی است.گاه به جای از بین بردن موضوع، شخص تولید کننده را هدف قرار می دهند تا بدین سان، او را از صحنه خارج کنند.
در تخریب از انواع شگردها استفاده می شود و معمولا کسانی این کار را انجام می دهند که نوعی عداوت و دشمنی را در خود می یابند.انواعی از رقابت های سیاسی دچار تخریب های نادرست برای بیرون کردن رقبا هستند.بنابراین در این رفتار هم،مثبت بودن یک نظریه یا فرد مطرح نیست و هرآنچه هست منفی و ناصواب است.نابود کردن و از بین بردن،هدف عمده ی تخریب است که با نقد در تضاد کامل می باشد.اینکه موفق نشوند، راه را برای توجیه کردن، “نقد کردن” می نامند تا بدین سان برای دیگران دلیلی را بتراشند.تحصن” نیز نوعی معنای نقد کردن است.در این شکل از رفتار، عده ای با عنوان نارضایتی در مکانی جمع می شوند و خواستار شنیدن نظرات خود می گردند.در ظاهر قضیه، شنیدن نظرات و ایده های دیگران نوعی نقدپذیری است.در واقع متحصنین از نقد پذیری سود می برند تا ثابت کنند که کار آن ها نقد کردن است.در هر دو حالت خود را موفق می دانند.در شکل اول،اگر گوش شنوایی نباشد و کسی سراغ متحصنین نرود که در چنین وضعیتی، اتهام بی توجهی به نقد مطرح می شود و دیکتاتوری و استبداد را به کار می گیرند و اگر گوش شنوایی باشد و ملاقاتی صورت گیرد، از آن استفاده کرده و خود را محق،قلمداد می نمایند.
اگر قدری تفکر در تحصن را به کار گیریم متوجه می شویم که در تحصن، اصرار بر خواسته ها مطرح و از بین بردن یک موضوع مانند لغو فلان قانون و اخراج فلان مسئول، اصل و اساس خواسته هاست که در هر دو شکل آن، نقد مطرح نیست.
در نقد کردن، گاه کار از منفی پردازی نیز خارج می شود و نقد نامیده می گردد.به طور مثال، انواع تعریف ها از یک موضوع تبدیل به “تملق” و “چاپلوسی” می گردند.نقد هرگز این چنین نیست و همانطور که منفی نگری برای موجودیتش خطرناک است، مثبت گرایی آن نیز ایجاد مشکلات فراوانی می کند که نتیجه ی آن، سکون و عدم تغییر خواهی است که متاسفانه در بسیاری از کشورهای در حال توسعه رایج است.ما نقد را تنها با ماهیت خود قابل بررسی می دانیم و کوشش های افراد برای تغییر معنایی آن را مضر به توسعه و نوعی مانع تراشی قلمداد می کنیم.
پس،هر رفتاری را نمی توان نقد نامید. در حالی که از این واژه با منظورهای متفاوتی استفاده می شود، اندیشمندان باید بکوشند تا حقیقت آن را اجرایی نمایند.