به قلم جعفر دیناروند
نقد فعالیتی هدفدار و منتقد کسی است که از این کوشش برای اصلاح امور استفاده می کند.عامل چنین رفتاری می تواند فرد یا جمع باشد.بدون شک راهی درست برای ایجاد تغییرها در درون جامعه و حرکت به سوی پیشرفت و تعالی است.
نقدپذیر یاوری بزرگ در تشویق این فعالیت و کمک دهنده در تغییر سازی است.اگر نقاد عامل است،نقدپذیر هم با کوشش های خود،زمینه ی موفقیت را به وجود می آورد.بنابراین،نقد و نقد پذیری در کنار هم برای رسیدن به رشد انسانی و ایجاد زمینه های ابتکار و خلاقیت، تلاش می کنند.
جامعه با توجه به ماهیت خود قادر است تا ضمن کمک به این فعالیت،سرعت بیشتری نیز ایجاد کند.البته چنین وضعیتی زمانی قابل تصور است که ماهیت ها،علمی و متضاد با سنت گرایی و تعصب های جاهلی موجود باشد.بر این اساس می توان، نقد و نقدپذیری را با موانعی مواجه دید که البته در هر جامعه ای چنین انتظاری میسر است.
نقد و نقدپذیری به راحتی نمی توانند در هر جامعه ای پویا و برنده باشند.گرچه اموری علمی و در خدمت تغییرهای موثر انسانی هستند اما از زوایای مختلفی تحت فشار قرار می گیرند و به عمد یا سهو، دچار مشکل های عدیده ای می گردند.تصور مانع تراشی یا موانع طبیعی،امری قابل قبول می باشد.اشکال مختلف این موانع می توانند فردی یا جمعی و از نظر موضوعی، تمام موارد را در بر گیرند.
موضوع های سیاسی ممکن است بیشترین مانع را ایجاد کنند و علم نگری کمترین آن را داشته باشد.در هر صورت، پرداختن به موانع نقد و نقدپذیری می تواند با ایجاد شناخت در جامعه باعث کاهش و حتی از بین بردن آن ها شود.پس،مطالعه مقدماتی برای شناخت موانع ،مری لازم و ضروری است.دقت در مطالعه و بررسی زوایای مختلف، زمینه را برای آگاهی بیشتر مهیا می سازد.
ما بیشتر، موانع نقد و نقدپذیری را در دو شکل انسانی و موضوعی،مورد نظر قرار می دهیم.ابعادی که زیر بنای تمام موانع سازی های طبیعی و تصنعی هستند. ز این نظر انسان را مطرح می کنیم که نقد و نقدپذیری، مبانی انسانی محسوب می شوند و این انسان است که آن را نیازمند و مجری و نیز همین انسان است که با نخواستن، مانعی در تولید می گردد.این،در دو بعد فردی و جمعی نیز قابل قبول است و از انواعی از جهالت های فردی تا ناآگاهی های جمعی در نوسان است.
نقد و نقدپذیری در تحمل گرایی نیز جنبه ی انسانی دارد و در پذیرش نیز به همین شکل عمل می کند.شناخت موانع و تشریح ابعاد مختلف تاثیر گذاری آن ها می تواند راه را برای رفع مهیا سازد.در چنین وضعیتی است که شناخت، راه را برای عمل سازگار می سازد.
در بعد فردی، بزرگ ترین مانع،جهل و نادانی است.کسانی که چنین حالتی دارند، نقد را نوعی تلاش بیهوده و بر هم زدن آرامش تلقی می نمایند.جاهلان،کورانی مشهورند که قصد دارند تا روشنی های راه را به دیگران نشان دهند.جهل در چنین وضعیتی، سدی بزرگ محسوب می شود.علت این قضیه مشخص است.وقتی آگاهی وجود نداشته باشد، خمیر مایه نیز موجودیتی نمی یابد.در دانایی است که، تشنگی خواستن، مطرح می شود در حالی که در نادانی، سیری همیشه موجود است.وضعیت موجود، راضی کننده و تغییر سازی، خسته کننده می شود.اگر خوابیده را از خواب بردارند، عکس العمل منفی نشان می دهد.جاهلان، خفتگان جامعه هستند که تنها لذت را در ماندن و خوابیدن می یابند بنابراین، نقد و نقدپذیری که بیداری هوشیارانه است را مانع چنین حالتی بر می شمارند و با تمام وجود از بروز آن جلوگیری می نمایند.
مانع بزرگ دیگر سنت گرایی است.کسانی که به گذشته ی خود افتخار می کنند در حالی که حتی از تحلیل آن عاجزند.تعصب های پدرانه و بدون تفکر و تنها به منظور خودنمایی و اینکه دارای هویتی برتر است، چشم و گوش آن ها را می بندد و سخن دیگران را که مخالف با وضعیت ان هاست، با انواعی از رفتارها، به خصوص، خشونت آمیز، پاسخ می دهند.سنت های غلط گذشته را با جان و دل حفظ می کنند و هر راهی که چنین وضعیتی را بر هم زند، سد می نمایند.وابستگی های مختلف احساسی، راه درست اندیشیدن را از آن ها می گیرد و به جای فکر و اندیشه، از احساس سود می برند و خلاف آن را پذیرا نمی شوند.
نقد می تواند این وضعیت را بر هم زند و تغییر ایجاد کند که سنت گرایان به شدت با آن مخالفت می نمایند.انواع رسوم،عرف و نیز سنت های از قبل تعیین شده، موانعی بزرگ در ایجاد زمینه ی نقد و نقدپذیری اند.
منفعت طلبی نیز یکی دیگر از موانع نقد و نقدپذیری است.چنین افرادی ممکن است جاهل نباشند و حتی در بسیاری از موارد دارای بینش های علمی و آگاهی های نظامدار باشند.افرادی که عمدی می دانند نقد و نقدپذیری منافع آن ها را بر هم می زند و باعث آگاهی و دانایی افرد یا جامعه می شوند.منفعت طلبان یا مدافعان زر و ثروت در زمره ی منفعت طلبان قرار می گیرند.اگر وضعیت نقد را پذیرا باشند بسیاری از افراد را به سمت دانایی سوق می دهند و همین کافی است تا وضعیت را به زیان خودبینند.بنابراین با انواعی از سدها و تبلیغ های مانع ساز می کوشند تا چنین وضعیتی را ایجاد نکنند.نقد را برای جامعه مضر معرفی و نقادان را افرادی بی صلاحیت معرفی می کنند و چون ابزار ثروت را در اختیار دارند بیشتر از دیگران می توانند با انوع نیرنگ ها زمینه ی حذف نقد را ایجاد نمایند.
در زمینه ی جامعه شناختی نیز موانع نقد قابل بررسی هستند.بافت جامعه در این زمینه بسیار مهم است.اگر این بافت، شهری باشد احتمال مانع سازی کمتر از شکل روستایی است.در شهر نشینی برخورد با انواعی از نمادهای پیشرفت باعث می شود تا پذیرش نقد به منظور تغییر سازی میسر می گردد در حالی که در زندگی روستایی تصور این وضعیت بسیار دشوار است.موانعی که عشایر در نقد و نقدپذیری به وجود می آورند از نظر بافت و ساختار، طبیعی است زیرا آن ها تغییر را امکان پذیر نمی دانند و فکر می کنند که دنیا همیشه یک شکل است.آنچه ریش سفیدان می گویند کافی است و آنچه از قبل تعیین شده قابلیت تغییر ندارند.بنابراین حتی در زندگی شخصی و تصمیم های فردی نیز دیگران اجازه ی نقد و اعتراض را نمی دهند.بافت در این زمینه مانع ساز بزرگی است.
میزان سواد جامعه نیز می تواند مانع ساز و یا مشوق در نقد و نقدپذیری باشد.به طور مثال، وقتی وضعیت تعلیم و تربیت یک جامعه قابل قبول نیست و مردم بیشتر از اینکه دنبال علم آموزی و دانش آزایی باشند به دنبال زندگی شخصی خود می باشند انتظار بالایی ندارند و لذا همین دون بودن انتظارها باعث سکون و آرامش در درون جامعه می گردد و اگر کسانی بخواهند زمینه ای را ایجاد کنند، با مخالفت اکثریت جامعه روبرو می شوند و این کافی است تا مانعی بزرگ از درون جامعه ایجاد نمایند.سواد آموزی در جامعه باعث نگرش های جدید و نیز افزایش دانایی ها می شود.نقد، بدون آگاهی، معنایی ندارد و لذا نیازمند به سواد و دانش افزایی است.
جامعه ی پویا و فعال در علم اندوزی نمی تواند بدون نقد زندگی کند در حالی که بی سوادی یا کم سوادی خلاف آن را ایجاد می کند.بدون سواد کافی نمی توان نقد را درک کرد چه برسد به آنکه آن را جزئی از زندگی در نظر گرفت.
در مورد حالت های غالب بر جامعه نیز می توان مواردی را به عنوان سد یا مانع نقد و نقدپذیری مطرح کرد.جامعه ای که عصبی است و طاقت و صبر در آن موجودیتی ضعیف دارد نمی تواند تحمل نقد را داشته باشد و لذا جنگ طلبی و درگیری سازی را اصل موفقیت می دانند و مانند تاریخ که در آن ملت هایی جنگ طلب و درگیرخواه فراوان بودند و انواعی از کشتارها را به وجود آوردند،در دنیای امروز نیز وجود دارند.به طور مثال، کشورهایی که منطق آن ها جنگ و اسلحه است تنها با گلوله جواب منطق را می دهند، نمی توانند نقد و نقدپذیری را در جامعه ی خود مقبول نمایند.تسلط بر خود و اعتماد به نفس، لازمه ی نقد و نقد پذیری است که در جامعه ی فاقد آن امکان موفقیت موجود نیست.درگیری های لفظی یا فیزیکی متعدد در بعضی از جوامع، مانعی بزرگ برای ایجاد فضای نقد و نقدپذیری است.
در این میان،پرداختن به موضوع نقد نیز می توان یاور ما در شناخت موانع نقد و نقد پذیری گردد.به طور مثال در دنیای سیاست که قدرت طلبی حرف اول را می زند و یا خودخواهی و برنده شدن در انتخابات و گرفتن انواعی از امتیازها، اساس موفقیت می گردد، اجازه نقد برای یافتن نقاط ضعف به کسی داده نمی شود و در دنیای اقتصاد نیز کسانی که با نقد، منافع خود را از دست می دهند و یا کمپانی های فراوانی را به زیان می کشانند، اجازه ی ایجاد فضای نقد را نخواهند داد.
شاید مهم ترین موضوع برای نداشتن مانع، نگرش های علمی باشد اما سایر موضوع ها به نوبه ی خود قادرند تا موانعی بزرگ ایجاد کنند.البته بسته به نوع موضوعا هی انسانی یا علوم مختلف، این موانع دارای ابعاد مختلفی خواهند شد.
مهم ترین مطلب در شناخت موانع، پی بردن به منظورها و مقاصد مانع سازان است.نقد به راحتی در میان افراد یا جوامع رایج نمی شود.