شاید برای بسیاری، نقد گریزی واژه ای ناآشنا و در عین حال غیر ملموس در جامعه باشد.کسانی که ابعاد مختلف نقد و نقد پذیری را متوجه نیستند و تفاوت میان نقد و سایر کلمه های مشابه را تشخیص نمی دهند.بسیاری از عوام این چنین هستند و حتی وجود یا عدم وجود چنین فعالیتی را احساس نمی کنند.آن ها در قالب زنده بودن ادامه ی حیات می دهند و مانند بسیاری از موجودهای زنده ،آمدن و رفتن را طبیعی برمی شمارند.فعالیت های علمی را خاص افرادی می دانند که از سایرین برترند و یا حتی بعضی، وجود علما را تنها در مذهب و دین می یابند.تفاوت عوام با فرهیختگان در همین نکته ها نهفته است.
تفاوت میان زندگی کردن و زنده ماندن است.روند زندگی آن ها مانند زیستن بدون دردسر است که خود پذیری و قانع شدن در وضعیت کنونی را به دنبال دارد اما در جامعه ی پویا،وضعیت متفاوت است.افراد آن نسبت به وضعیت، حساس و خواهان تغییر در روند رو به جلو هستند.عقل و فکر برای آن ها توانایی هایی است که می توانند به درستی مورد استفاده قرار دهند و پیشرفت و تعالی را در پرتوی آن جویا شوند.برای رسیدن به اهداف بلند خود برنامه دارند و بدین شکل، نقد و نقدپذیری را در درون جامعه ی خود فعال می نمایند.
این، اصل درست بودن قضیه است اما آیا میان نوع اول و دوم مردم رابطه است؟ طبیعی است که نوع نگاه فرد یا جامعه نسبت به فعالیت نقد و نقدپذیری نمی تواند مانند هم باشد.فرد یا گروهی هستند که وجود نوع اول مردم را برای ادامه ی حیات خود ضروری می دانند و تلاش می کنند تا آن را حفظ کنند.آن ها افرادی خاص هستند که وجود نقد را برای خود خظر می دانند بنابراین دوری از نقد از طریق نوع اول، مورد نیاز نیست زیرا آن نوع از انسان ها، نقد را نمی شناسند و احساس نیاز بدان نمی نمایند.
در نوع دوم است که مردم نقد را برای پیشرفت لازم می شمارند و نقدپذیری را مورد نیاز بر می شمارند.تقابل میان انسان های نوع دوم و افرادی که گرچه از نوع اول یستند و مسائل و مشکل ها را درک می کنند اما وجود نقد را نیز برای خود خطر برمی شمارند.نیک می دانند که در نقد، منفی ها ظاهر می شوند و برای دفع آن ها کوشش می گردد و چون این منفی ها در درون آن هاست بنابراین ضمن تایید زبانی نقد، از دایره ی آن دوری می جویند.خاصیت این نوع افراد تنها در تایید زبانی است و هرگز به صورت عملی، نقد را پذیرا نیستند.
از دیگر خواص چنین افراد این است که ضدیتی آشکار نشان نمی دهند و حتی در بیشتر جلسه های نقد هم شرکت می کنند اما به شکل های مختلف از آن دوری می جویند.آن ها می دانند که تضاد با نقد برای آن ها خطر ساز است لذا برای دوری از درگیری با اهل علم، تایید را سرلوحه ی کار خود قرار داده اما با دور زدن آن، هرگز اجرایی نمی نمایند.چنین افراد یا حتی فرد را نقدگریز گویند.
نقد گریزی حالتی مسلط بر روان و روحیه ی افرادی است که با وجود آن، خود را از خطرهای احتمالی دور می کنند.خطرهایی مانند از دست دادن مسئولیت ها، بزرگی و رهبری، منافع مالی و اقتصادی، جایگاه فعلی و امثالی از وضعیت موجود که با نقدپذیری می بایست به مطلوب، تغییر یابند.روش کار آن ها تنها دوری است.گریز در این معنا، جدا شدن نیست بلکه فاصله گرفتن و گرفتار نگشتن است.شاید احساسی مانند گرفتار شدن در گرداب را در خود می یابند که مبارزه ی با گرداب معنایی در بر ندارد.اینکه آیا خطر احساس کردن، دارای منطق و دلایل قانع کننده ای است یا خیر؟ نیازمند به کنکاش و تحلیل های ظریف است.ما در ابعاد مختلفی از شخصیت های فردی و گروهی، چنین شکلی از وضعیت را می یابیم.دلایل نقد گریزی برای فرد یا گروه و درنهایت، جمع، مانند هم نیستند.
مطالعه های ما نشان می دهند که نقدگریزی، عملی عمدی و از روی قصد و نیت است.حالتی است که شخص یا اشخاص آن را به وجود می آورند و در واقع می توان آن را نوعی فعالیت نیز نامید.پس، نوعی کوشش برای رسیدن به مقصود است.اینکه چنین عملی همراه با تفکر است یا عقل در آن نقشی مثبت دارد یا خیر؟نیازمند به کنکاش و ظرافت است.این ها نشان می دهند که نقد گریزی، فقط یک عمل حساب شده است و ارتباطی به مبارزه یا درگیری ندارد.بر این اساس، میان نقدگریزی و نقدستیزی تفاوت است.ما در نقدگریزی، راه را یافتن در نظر می گیریم.
کسانی که از خطر می گریزند، به دنبال راه هایی هستند تا صدمه نبینند.در نقد گریزی، دقیق، همین حالت بر فرد یا گروه مسلط است.نقد را نفی نمی کنند و یا حتی تایید هم می نمایند اما اجرا نمی کنند و در مواردی نیز انواعی از رفتارهای مشابه را جایگزین می کنند.
نقدگریزی در ابعاد فردی و جمعی خود می تواند متفاوت باشد و آن، دلیل نقدگریزی است.شاید بعضی قصد جداشدن از وضعیت موجود را ندارند بنابراین نمی توانند منفی های خود را آشکار یابند تا دیگران بر اساس آن ها نسبت به فرد،تغییر رویه دهند.در هرصورت،نقد گریزی برای رشد جامعه، مضر و زیان بار است.منافع فردی یا جمعی خاص، مانعی در اجرای نقد است که به نوبه ی خود می تواند وضعیت را بسیار متشنج کند.دایره ی نقد برای افرادی که از نظر روحی یا روانی به آن اندازه قوی نیستند که خود را با جامعه یا وضعیت مطلوب هماهنگ سازند،باعث می شود تا خود، دست به کار شوند و این دایره را محدود و محدود تر نمایند.
آن ها،مکان نقد را خاص می دانند و از دانشگاه ها و مراکز علمی ذکری به میان می آورند و آن را وظیفه ی دانشمندان در علوم خاص برمی شمارند که مردم عادی قادر به ورود نیستند.این نوع نگرش باعث گریز از نقد نزد آگاهان می گردد و در ابعاد مختلف موضوعی، به خصوص،سیاسی، مدفون می شوند.
ما نقد گریزی را از نظرهای مختلف مانند شکل شخصیت و برتری جویی های درونی به انواعی از رفتارها گره می زنیم و نفس آرام نقدگریز را برتر از نقدستیز در نظر می گیریم.
پژوهش ذر مورد انواعی از شخصیت های نقدگریز نشان دهنده عدم یکسان بودن است.وضعیت جامعه ای که شخص یا گروه در آن زندگی می کنند و فرهنگ مسلط بر رفتارها در این رابطه،موثرترین شکل را به خود می گیرد.به طور مثال، در جامعه ی سنتی که فرد یا گروهی، رهبری را بر عهده دارند، مطرح کردن نظرها از سوی جوان ها یا به قولی نازه به دوران رسیده ها با انوعی از سکوت ها یا بی توجهی نمودن ها، ناشناخته باقی می مانند.این ریش سفید یا شیخ و بزرگ ایل یا طایفه است که حرف اول را می زند و کسی نباید به خود اجازه دهد که تصمیم های او را زیر سئوال برد.در جوامعی که از بینش های مذهبی یکسانی برخوردارند نیز این نقد گریزی معمول است.رهبر یا کشیش و روحانی یا کاهن، فردی مسلط و اگاه تر از دیگران است و نباید نقد را که عاملی برای بر هم زدن دوستی و همدلی مردم است، وارد نمود.همین ایده ها نوعی نقد گریزی مودبانه است و لذا سال های سال، وضعیت جامعه به شکل فعلی باقی می ماند و خبری از تغییر یا رشد و تعالی به گوش نمی رسد.
کسانی که بر نقدباوری اعتماد دارند از جامعه ی نقد گریز جدا می شوند و حتی دست به اقدام های مهاجرتی به کشورهای بیگانه می زنند.از نظر آن ها، نقد گریزی، آرام ترین راه برای مسدود کردن پیشرفت های جامعه است.به دلیل اینکه در نقدگریزی، درگیری معنایی نمی یابد لذا امکان موفقیت نقدگریزان بیشتر می شود.
اگر با مطالعه بیشتر بر این رفتار متمرکز شویم در می یابیم که علاوه بر منافع شخصی یا گروهی، انواعی از روحیات نیز مسلط بر موضوع می گردند.برای افرادی که سال ها به یک شکل زندگی کرده و با وضعیت خو گرفته اند، جداسازی بسیار مشکل می گردد و لذا ضمن آنکه مخالفتی علنی نمی کنند، وجود نقد را لازم بر نمی شمارند.
برای بعضی نیز، نقد و نقدپذیری، نوعی علنی کردن عیب هاست و به همین دلیل که از نظر روحی قادر به دریافت حقایق و واقعیت های زندگی نیستند، با آن مخالفت و سعی می کنند تا با انوعی از رفتارها و منش ها، نقد و نقدگریزی را از درون جامعه بیرون سازند.
ما نقدگریزی را عامل مهمی در نگه داشتن وضعیت جامعه به شکل سکون بر می شماریم و معتقدیم که سدی معنا دار و روشی بی صدا برای جلوگیری از رشد و تعالی فردی و جمعی است.
نقدگریزی از هر نوعی که باشد، تفکر را متوقف یا در حداقل شکل، به انواعی از راه های غیر ضروری محدود می نماید.به کار گیری فکر و عقل در این روش به حداقل ها می رسد و فکر که توانایی ذاتی آدمی است به سکون کشیده شده و به احساس و عاطفه تغییر مکان می دهد.شاید این حرف که جامعه ی نقدگریز، بیشتر تابع عواطف و احساس ها هستند را بتوان به نوعی تایید کرد.
این، پاسخگویی مردم به رویدادهای مختلف جامعه است که می تواند خلا نقدپذیری را پر کند.گریستن برای کسانی که با انوعی از بیماری های رایج از بین می روند، قانع کننده می شود در حالی که در نقدپذیری، دلایل وجود بیماری و تلاش برای از بین بردن مطرح می شود.
نقدگریزی، رفتاری حساب شده و با منظور در جوامع مختلف است و دلیل دیگری نمی توان برای آن در نظر گرفت.برای اصلاح این رفتار نیز باید کوشش های خاصی انجام شود که بسیار طولانی و دارای ابعاد مختلف فردی و جمعی است.نقدگریزی با مطالعه علمی بهتر شناخته می شود.
