تلسکوپ همچنان به کار است آری!
تمثال باد را
برافراشته می بینم باری.
گله های گرسنه ، گردن کج ،سرگردان جاری
می انگاری
روز روباه در افق خوابیده.
-تو در چه کاری ؟
-آخرشب جاویدان
گدازه می پراکند به بیداری!
-خاری!
به چشم و چال و گلوی بیکاری
-کاری چه ؟
کلمات کتاب
در کشور کوکب
سنگی ، کلنگی
همه امسال
پار و پیراری
چه فرق می کند ؟
ذره بین انهدام
سرانجام این بیماری !
*رضا بختیاری اصل*
۱۳ / خرداد ماه / ۱۴۰۴
شعر “چه فرق می کند؟” در قالب آزاد و با تمایلات مشهود به شعر دیگر نگاشته شده است. این اثر آمیزه‌ای از تصویرسازی‌های نمادین، پرسش‌های فلسفی و نگاه انتقادی به شرایط اجتماعی را با زبانی تلگرافی و موجز پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.
شعر بختیاری اصل، ساختاری نیمایی-موج نو دارد که در آن از پاره‌خط‌های کوتاه و ناموزون بهره گرفته شده است. شاعر با تأکید بر ریزش زبانی، قطع و وصل‌های نحوی، و پرش‌های ذهنی و تصویری —که از ویژگی‌های شعر دیگر است— فضایی سوررئال و اغلب آشنایی‌زدایی شده را خلق کرده است.
شاعر به خوبی از ریتم گسسته و پرش‌های زبانی استفاده می‌کند تا مخاطب را در نوعی از بی‌ثباتی شناختی قرار دهد—مناسب برای بیان جهان مضطرب، متلاشی، و ابسوردی که ترسیم کرده است.
گروهی از خوانندگان و مخاطبان، شاید چنین داوری کنند که در برخی نقاط، این گسست‌ها، نه تنها به ابهام خلاق منتهی نمی‌شوند، بلکه تبدیل به «ابهام مبهم» می‌شوند؛ مثلاً پاره‌هایی مانند:
*”کلمات کتاب / در کشور کوکب / سنگی، کلنگی / همه امسال / پار و پیراری”*
در عین ریتم و تصویرسازی، فاقد پیوند معنایی مشخص هستند و واژه‌ها بیشتر در سطح بازی زبانی مانده‌اند. اما اگر با سبک فردی و شعری رضا بختیاری اصل آشنا باشند این یکی از مهم‌ترین خصیصه‌های شعری اوست. همان که محمود فتوحی در بلاغت تصویر آنجا که بافت را از واژگان کلیدی نظریه معنی در بلاغت نوین می‌داند؛ می‌آورد: «بلاغت جدید ابهام را در ادبیات به رسمیت می‌شناسد و آن را پیامد اجتناب ناپذیر نیروهای زبان و لازمه شعر می‌داند.»
زبان شعر، شکسته و منقطع است با جمله‌های کوتاه که اغلب بدون فعل هستند. این شیوه بیانی، حسی از تعلیق و ناتمامی به مخاطب القا می‌کند. شعر فاقد وزن عروضی کلاسیک است، اما قافیه‌های درونی و بیرونی به شکل کنترل‌شده و هوشمندانه‌ای تکرار می‌شوند.
قافیه‌های «آری»، «باری»، «جاری»، «می‌انگاری»، «بیداری»، «خاری»، «بیکاری» و «بیماری» ضرباهنگی صوتی و معنایی به شعر داده‌اند. این تکرار آهنگین، خود نشان‌دهنده‌ی چرخه‌ای تکراری و مکرر است که شاعر آن را روایت می‌کند. تکرارهایی چون «پار و پیراری» / «کاری چه؟» / «تو در چه کاری؟» نوعی ضدریتم منقطع ایجاد می‌کنند که با فضای بحران‌زده شعر هم‌افق است. همچنین، ایهام در “بیداری / خاری / کاری” هم‌زمان معنای لغوی و موسیقایی تولید می‌کند و نوعی طنز سیاه در بطن شعر می‌نشاند.
تصاویری مثل “روز روباه در افق خوابیده” یا “ذره‌بین انهدام / سرانجام این بیماری” واجد بار تخیلی قوی و تأویل‌پذیرند. «روباه» می‌تواند به فریب، فرصت‌طلبی، سکوت کشنده یا دسیسه‌ی اجتماعی/سیاسی اشاره کند که در افق خوابیده اما هنوز فعال است. همچنین، “ذره‌بین انهدام” تصویر بسیار نویی‌ست برای نشان دادن نظارت مخرب یا تحلیل ویرانگر نظام‌ها و نگاه‌ها.
عبارت «آخرشب جاویدان گدازه می‌پراکند به بیداری» تصویری آخرالزمانی است که در آن، شب پایانی ندارد و تنها آتش و گدازه است که انسان‌های بیدار را احاطه کرده است.
در برخی نقاط، استعاره‌ها به‌جای «شهود»، بیشتر به شکل «تصادف واژه‌ها» ظاهر می‌شوند. مثلاً:
“تلسکوپ همچنان به کار است آری!”
این سطر، در آغاز شعر، با اینکه قصد دارد نوعی ناظر کیهانی و مشرف را وارد کند، اما به دلیل جمله‌بندی کلاسیک و تأکید واژگانی (آری! باری!)، از فضای بیانی نوین شعر فاصله می‌گیرد. که این نیز از تکنیک‌های سبک فردی رضا بختیاری اصل است.
شاعر در جهانی تیره، بحران‌زده، سیاسی-اجتماعی، پر از سردرگمی و فقدان جهت، ایستاده است. این شعر در لایه‌های عمیق‌تر، چند مضمون اصلی را در خود جای داده است:
۱. بی‌معنایی و پوچی
عبارت کلیدی «چه فرق می‌کند؟» شعار نیست، بلکه فریادی‌ست از دل سرخوردگی معرفت‌شناسانه. شعر دارد فروپاشی معنا و فهم در جامعه را ترسیم می‌کند—جایی که حتی ابزارهای فهم (تلسکوپ، کتاب، کلمه) ناکارآمد شده‌اند.
۲. انتقاد اجتماعی
عبارات «بیکاری»، «گله‌های گرسنه» و «خاری به چشم و چال و گلوی بیکاری» اشاراتی به مشکلات اجتماعی و اقتصادی دارند. شاعر از «بیکاری» به عنوان موجودی زنده یاد می‌کند که می‌تواند خار در چشم و گلوی آن فرو کرد.
۳. نقد روشنفکری بی‌عمل
اشاره به «کلمات کتاب در کشور کوکب» و قرار دادن آن در کنار «سنگی، کلنگی» شاید نقدی به فاصله میان تئوری و عمل، میان روشنفکری محض و کار عملی باشد. شاعر گویا می‌گوید کلمات در کتاب‌ها چون ستارگان دور، بدون تأثیر واقعی بر زندگی روزمره‌اند.
شعر بختیاری اصل نمادپردازی مدرن دارد. «تلسکوپ» و «ذره‌بین انهدام» دو ابزار اپتیکی هستند که شعر با آن‌ها آغاز و پایان می‌یابد. این تقابل، بر تضاد میان نگاه کلان‌نگر ایدئولوژیک و واقعیت‌های خرد روزمره اشاره دارد. تلسکوپ برای دیدن دوردست‌ها (آینده، آرمان‌ها) و ذره‌بین برای دیدن جزئیات (واقعیت‌های کوچک اما مخرب) است.
فرم شعر با ایجاد گفتگویی کوتاه در میانه، ساختاری دراماتیک یافته و فضای تک‌گویی محض را شکسته است. این گفتگو که با خطوط تیره مشخص شده، لایه‌ای از تعامل انسانی را در فضای منزوی و سرد شعر ایجاد کرده است.
به طور کلی شعر “چه فرق می‌کند؟” یک تجربه‌ی موفق از زبان در حال انفجار است، در سنت شعر دیگر و پسا‌ناب.
درخشش آن در برخی استعاره‌ها، بازی‌های واژگانی، و لحن طعنه‌آلود پنهان است.
ریزش نحوی و گسست تصویری، در بعضی جاها به شعر کمک کرده است.
در پایان، شعر به یک نتیجه نمی‌رسد (و قرار نیست هم برسد)؛ اما برخی پاره‌ها آن‌چنان در مه رها شده‌اند که خواننده‌ی شعرخوان را به بی‌ربطی دچار می‌کنند. بهتر بود حتی در ابهام، خطی از شور یا شوک در امتداد شعر حفظ می‌شد.
اگر شاعر کانون تصویرسازی را فشرده‌تر کند و از بازی زبانی صرف بپرهیزد؛ شعر می‌تواند به یک اثر شاخص در گونه‌ی طنز تلخِ متافیزیکی/اجتماعی بدل شود. هرچند نگارنده با همین وضع، آن را یک اثر شاخص می‌داند.
در مجموع، “چه فرق می‌کند؟” روایتی شاعرانه از بحران معنا در عصر معاصر است. شاعر با زبانی موجز و تصاویری سوررئال، فضایی را ترسیم می‌کند که در آن، انسان میان نگاه به دوردست‌ها و توجه به جزئیات مخرب سرگردان است. سوال “چه فرق می‌کند؟” پرسشی عمیق است که امکان تغییر را به چالش می‌کشد، اما همین پرسش‌گری، خود گامی است در مسیر معناسازی دوباره.
دکتر اسماعیل عبدی مکوند
