تاثیرات زیست محیطی بر فرهنگ وسلامت خوزستان: کم آبی و خشکسالی، پژواک در هویت یک سرزمین

خوزستان، سرزمینی که نامش با آب و حاصلخیزی گره خورده است، همواره مهد تمدن‌ها، کشاورزی و زندگی بوده است. رودهای پرآب، تالاب‌های گسترده و اقلیم گرمسیری، نه تنها بستر معیشت مردمان این دیار را فراهم آورده، بلکه عمیقاً در تار و پود فرهنگ، آداب و رسوم، و حتی هویت جمعی خوزستانی‌ها تنیده شده است. اما امروز، این سرزمین با بحرانی خاموش اما ویرانگر دست و پنجه نرم می‌کند: کم‌آبی و خشکسالی. این پدیده، فراتر از یک معضل زیست‌محیطی، در حال دگرگون ساختن فرهنگ و سبک زندگی مردمان خوزستان است و پژواک آن در تمامی ابعاد حیاتشان به گوش می‌رسد.

آب: رگ حیات و خمیرمایهٔ فرهنگ و معیشت سنتی

برای قرن‌ها، آب در خوزستان صرفاً یک منبع طبیعی نبوده، بلکه ستون فقرات زندگی، معیشت و فرهنگ بوده است. فرهنگ خوزستان، با آب نفس می‌کشید. کشاورزی، به ویژه کشت گندم و برنج، صید و صیادی در تالاب‌ها و رودخانه‌ها، و همچنین دامپروری سنتی، از جمله مشاغل اصلی و بخش جدایی‌ناپذیری از هویت اقتصادی و اجتماعی مردم را تشکیل می‌داد.
جشن‌ها و آیین‌های مرتبط با طبیعت و فصول، و همچنین ادبیات شفاهی این منطقه، سرشار از ارجاعات به آب، رودخانه و حاصلخیزی زمین است. ترانه‌های محلی، داستان‌های بومی و ضرب‌المثل‌ها، همگی گواه این پیوند ناگسستنی با آب هستند. زندگی در کنار رودخانه‌های پرآب، به مردم خوزستان روحیه‌ای سخاوتمند، صبور و در عین حال پرشور بخشیده بود. خانه‌ها رو به رودخانه ساخته می‌شدند و رفت و آمد با قایق‌های محلی (مانند بلم و مشحوف)، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره و حمل و نقل در مناطق آبی بود.
هنر و صنایع دستی نیز از این موهبت بی‌بهره نبودند؛ به عنوان مثال، در برخی مناطق، از پوست گونه‌ای خاص از ماهی‌های بومی (مانند ماهی کپور یا شیربت) که در تالاب‌ها و رودخانه‌ها فراوان بودند، برای ساخت سازهای محلی نظیر “رباب” یا “کمانچهٔ عربی” استفاده می‌شد. این نمونه‌ای عینی از چگونگی پیوند مستقیم محیط زیست با خلاقیت و میراث فرهنگی است. آب، تنها یک مایع نبود، بلکه یک عنصر مقدس، یک هویت و یک سبک زندگی بود.

صنایع دستی: میراثی در حال احتضار

کم‌آبی و خشکسالی، تأثیر مخرب خود را بر صنایع دستی بومی خوزستان نیز گذاشته است. بسیاری از این صنایع، مستقیماً به مواد اولیهٔ طبیعی وابسته هستند که وجود آن‌ها به آب و محیط زیست سالم گره خورده است:

حصیربافی و کپوبافی: این صنایع دستی زیبا که از برگ نخل و گیاهان بومی تالاب‌ها (مانند کرتک) تهیه می‌شوند، با خشک شدن نخلستان‌ها و تالاب‌ها، با کمبود شدید مواد اولیه مواجه شده‌اند. زنان و مردانی که نسل‌ها این هنر را سینه به سینه منتقل کرده‌اند، امروز برای یافتن مواد اولیهٔ مناسب با مشکل روبرو هستند.

بافندگی (گلیم، جاجیم): اگرچه این صنایع بیشتر به پشم دام وابسته هستند، اما خشکسالی و مشکلات دامپروری، به معنای کاهش دسترسی به پشم با کیفیت و در نتیجه، تهدید این هنرهاست.

ساخت سازهای سنتی: همانطور که پیشتر اشاره شد، برخی سازها از پوست ماهی‌های بومی ساخته می‌شدند. با کاهش جمعیت ماهی‌ها و تغییر اکوسیستم آبی، دسترسی به این مواد اولیه نیز دشوار شده و این بخش از میراث موسیقایی منطقه را در خطر قرار داده است.

این وضعیت، نه تنها به معنای از دست رفتن یک منبع درآمد برای صنعتگران است، بلکه به معنای محو شدن تدریجی دانش، مهارت و زیبایی‌شناسی است که قرن‌ها در این منطقه ریشه دوانده بود.

کم‌آبی و خشکسالی: تهدیدی جامع بر معیشت، فرهنگ و سبک زندگی

امروز، این رابطهٔ دیرینه با آب، به شدت آسیب دیده است. سال‌ها خشکسالی، به همراه مدیریت نادرست منابع آبی، سدسازی‌های بی‌رویه و طرح‌های انتقال آب، رودخانه‌ها را کم‌جان و تالاب‌ها را خشک کرده است. این کم‌آبی، مستقیماً بر معیشت کشاورزان، صیادان و دامداران تأثیر گذاشته و به کوچ اجباری فرهنگ و تغییر سبک زندگی منجر شده است:

نابودی کشاورزی و اضمحلال دانش بومی: ممنوعیت کشت برنج و کاهش سطح زیر کشت سایر محصولات، به معنای از دست رفتن تنها منبع درآمد هزاران خانواده و فراموشی دانش بومی مربوط به کشت و آبیاری است.

مرگ تالاب‌ها و بحران صیادی: خشک شدن تالاب‌ها (مانند هورالعظیم و شادگان)، زندگی صیادان بومی را نابود کرده و مهارت‌های سنتی صید و استفاده از قایق‌های بومی (بلم و مشحوف) را در معرض اضمحلال قرار داده است.

بحران دامپروری: دام‌ها برای زنده ماندن و تولید، نیاز مبرمی به آب و علوفهٔ کافی دارند. با خشک شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها، دام‌ها دچار بیماری و تلفات شده، یا دامداران مجبور به فروش آن‌ها می‌شوند، که این خود به معنای از دست رفتن سرمایه و بخشی از هویت فرهنگی است.

مهاجرت اجباری و گسست فرهنگی: از دست دادن زمین‌های کشاورزی و دام‌ها، بسیاری از روستاییان را مجبور به مهاجرت به حاشیه‌های شهرها کرده است. این مهاجرت، به معنای گسست از ریشه‌های فرهنگی، از دست دادن همبستگی اجتماعی روستاها و فراموشی آداب و رسوم محلی، زبان و لهجه‌های بومی و سبک معماری خانه‌ها که با محیط طبیعی سازگار بود، در این مهاجرت‌ها در معرض فراموشی قرار می‌گیرند.

کاهش گردشگری و از دست رفتن فرصت‌های فرهنگی-اقتصادی: زمانی، تالاب‌ها و رودخانه‌های خوزستان، جاذبه‌های طبیعی بی‌نظیری برای گردشگری، شامل قایق‌سواری، ماهیگیری، شکار پرندگان مجاز و مشاهدهٔ پرندگان مهاجر بودند. تجربهٔ زندگی بومی در کنار آب و حتی تماشای دام‌ها در حال آب‌تنی، فرصت‌های اقتصادی و فرهنگی مهمی را فراهم می‌آورد. اما با خشک شدن این منابع و تبدیل شدن آن‌ها به کانون‌های ریزگرد، این فرصت‌های گردشگری و فرهنگی به شدت کاهش یافته و این خود به معنای از دست رفتن یک بعد مهم از اقتصاد و معرفی فرهنگ خوزستان به دیگران است.

زندگی به سبک شهری-روستایی: بار مضاعف بر دوش روستاییان

پیامد تمامی این تغییرات، تحمیل یک “سبک زندگی شهری-روستایی” بر مردمان بومی است. روستاییانی که پیشتر با تکیه بر دامپروری، کشاورزی (گندم، برنج، صیفی‌جات) و صنایع دستی خود، مایحتاج ضروری‌شان را تولید می‌کردند و از خودکفایی نسبی برخوردار بودند، امروز دیگر قادر به این کار نیستند. این وضعیت، بار مضاعفی را بر دوش آن‌ها گذاشته است:

افزایش بیکاری و کاهش درآمد: از دست دادن مشاغل سنتی، به معنای بیکاری و نداشتن درآمد ثابت است.

افزایش هزینه‌های زندگی: در گذشته، بسیاری از اقلام مصرفی مانند فرآورده‌های لبنی، گوشت، میوه و سبزیجات توسط خود روستاییان تولید می‌شد. اما اکنون، آن‌ها مجبورند همین اقلام را با چندین برابر قیمت از سطح شهر خریداری کنند. این وضعیت، هزینه‌های زندگی را برای روستاییان به طرز چشمگیری افزایش داده و معیشت آن‌ها را به شدت تحت فشار قرار داده است.

وابستگی به شهر: این تغییر سبک زندگی، روستاییان را بیش از پیش به شهرها و اقتصاد شهری وابسته می‌سازد، در حالی که خود از زیرساخت‌ها و فرصت‌های شهری به طور کامل بهره‌مند نیستند.

سلامت جسمی و فعالیت‌های روزمره: از دست رفتن فرصت‌های حیاتی

تأثیرات زیست‌محیطی بر سلامت جسمی مردم خوزستان، فراتر از بیماری‌های تنفسی ناشی از ریزگردها و آلاینده‌های صنعتی است. کاهش سطح آب رودخانه‌ها و تالاب‌ها و به ویژه آلودگی شدید آن‌ها با فاضلاب‌های شهری، صنعتی و کشاورزی، عملاً امکان انجام بسیاری از فعالیت‌های ورزشی و تفریحی را از مردم سلب کرده است.

محدودیت فعالیت‌های آبی: رودخانه‌ها و تالاب‌ها که زمانی محل طبیعی شنا، قایق‌رانی، ماهیگیری تفریحی و سایر ورزش‌های آبی سنتی برای کودکان و بزرگسالان بودند، امروز به دلیل آلودگی شدید و کاهش عمق آب، به محیط‌هایی خطرناک تبدیل شده‌اند. تماس با این آب‌های آلوده می‌تواند منجر به بیماری‌های پوستی، عفونت‌های گوارشی (مانند حصبه و اسهال) و مشکلات چشمی شود (ایسنا، ۱۳۹۱؛ مهر، ۱۴۰۳). این امر، نه تنها به سلامت جسمی آسیب می‌رساند، بلکه فرصت‌های حیاتی برای فعالیت بدنی و تخلیهٔ انرژی، به ویژه در گرمای طاقت‌فرسای خوزستان را از مردم می‌گیرد.

تأثیر بر فعالیت‌های فضای باز: علاوه بر مشکلات آبی، پدیدهٔ ریزگردها و آلودگی هوا نیز باعث شده است که پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، ورزش‌های گروهی و هرگونه فعالیت بدنی در فضای باز با خطرات جدی برای سلامت همراه باشد. آسمان خاکستری و هوای غبارآلود، مردم را مجبور به خانه‌نشینی می‌کند و از تحرک و نشاط آن‌ها می‌کاهد.

تأثیر بر سلامت روان: از دست رفتن این فرصت‌های تفریحی و ورزشی، خود به افزایش استرس، بی‌تحرکی و کاهش کیفیت زندگی دامن می‌زند و بر سلامت روان جامعه، به ویژه جوانان، تأثیر منفی می‌گذارد.

ریزگردها و آتش‌سوزی تالاب‌ها: نماد رنج زیست‌محیطی و فرهنگی

خشک شدن تالاب‌ها و سوءمدیریت منابع آبی، پدیدهٔ مخرب ریزگردها را تشدید کرده است. ریزگردها، نه تنها سلامت جسمی مردم را با بیماری‌های تنفسی و چشمی تهدید می‌کنند، بلکه بر جنبه‌های فرهنگی زندگی نیز تأثیر می‌گذارند. علاوه بر این، خشک شدن تالاب‌ها به بروز آتش‌سوزی‌های گسترده در هورالعظیم و سایر تالاب‌ها منجر شده است.

این آتش‌سوزی‌ها، علاوه بر تخریب محیط زیست و از بین بردن زیستگاه‌های حیات وحش، دود و آلودگی شدیدی را در هوا منتشر می‌کنند که نفس مردم را به شماره می‌اندازد و بر کیفیت زندگی و فعالیت‌های روزمره آن‌ها تأثیر مستقیم دارد. برگزاری مراسم در فضای باز، فعالیت‌های اجتماعی و حتی حضور در طبیعت، تحت تأثیر این پدیده قرار گرفته و کیفیت زندگی را به شدت کاهش داده است. آسمان خاکستری و هوای غبارآلود، به نمادی از رنج زیست‌محیطی و فرهنگی خوزستان تبدیل شده است.

سخن پایانی: احیای آب، احیای فرهنگ و سلامت

خوزستان، با تمامی گنجینه‌های طبیعی و فرهنگی‌اش، امروز در معرض تهدیدی جدی قرار دارد. کم‌آبی و خشکسالی، نه تنها معیشت مردم را نشانه رفته، بلکه در حال تغییر و تخریب هویت فرهنگی و سلامت جسمی و روانی این سرزمین است. احیای رودخانه‌ها و تالاب‌ها، مدیریت پایدار منابع آبی، و توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی بحران، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است.
برای نجات فرهنگ و سلامت خوزستان، باید آب را به آن بازگرداند. این امر مستلزم تدابیر جامع، همکاری بین‌بخشی و مشارکت واقعی مسئولین است. تنها با احیای محیط زیست خوزستان است که می‌توان امید داشت، فرهنگ غنی و ریشه‌دار این سرزمین نیز بار دیگر شکوفا شود و مردمانش بتوانند با کرامت و امید، به زندگی در کنار میراث آب و خاک خود ادامه دهند و از سلامت جسمی و روانی نیز بهره‌مند گردند.
جلال بدوی مشاور خانواده