در تصور عمومی، فعالیت‌های جاسوسی اغلب با مأموران مخفی، عملیات پرمخاطره و خطر دستگیری مرتبط است. اما واقعیت مدرن عملیات اطلاعاتی، به ویژه توسط سرویس‌های جاسوسی غرب، به شدت از این تصویر فاصله گرفته است. استدلال اصلی این مقاله آن است که این سرویس‌ها بیشترین اطلاعات مورد نیاز خود را نه از طریق نیروی انسانی، بلکه از طریق منابع اطلاعاتی آشکار و تسلط بر فناوری‌های دیجیتال مانند تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی کسب می‌کنند. این گذار، نه تنها به دلایل اقتصادی، بلکه به دلیل دقت، امنیت و کارایی بالاتر، صورت گرفته است.

۱. برتری اطلاعات آشکار: استدلال اقتصادی و عملیاتی؛

هزینه‌های آموزش، اعزام، پشتیبانی و احتمالاً نجات یک جاسوس انسانی بسیار سرسام‌آور است. در مقابل، دسترسی به رسانه‌ها، انتشارات دولتی، پایگاه‌های داده عمومی، مقالات دانشگاهی و گزارش‌های مالی، هزینه‌ای ناچیز دارد. این امر توسط مقامات ارشد اطلاعاتی بارها تأیید شده است.

ویلیام کیسی، مدیر سیا در دهه ۱۹۸۰، در یک جلسه در کاخ سفید ادعا کرد که «بیش از ۸۰ درصد اطلاعات تحلیلی سیا بر اساس منابع عمومی کشورها مانند روزنامه‌ها و مجلات است» (بر اساس گزارش بارابارا هونگر، مشاور وقت کاخ سفید).

حتی پیش از آن، آلن دالس در سال ۱۹۴۷ به کمیته سنا شهادت داد که «تحلیل اطلاعات قابل دسترس از طریق وسایل آشکار و قانونی، بیش از ۸۰ درصد اطلاعات مورد نیاز برای راهنمایی سیاست ملی ما را تأمین می‌کند».

منابع معاصر، از جمله دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا (ODNI)، تخمین می‌زنند که امروزه بین ۸۰ تا ۹۵ درصد اطلاعات مورد استفاده جامعه اطلاعاتی این کشور از منابع آشکار (OSINT) به دست می‌آید.

این رویکرد علاوه بر صرفه‌جویی مالی، خطر سیاسی ناشی از افشای عملیات و رسوایی‌های دیپلماتیک را نیز به حداقل می‌رساند.

۲. جاسوسی دیجیتال: موبایل و شبکه‌های اجتماعی به عنوان طلای اطلاعاتی؛

عصر حاضر، عصر انفجار داده است. کشورهای هدف، خود منبع عظیمی از اطلاعات را تولید می‌کنند. تلفن‌های همراه هوشمند و شبکه‌های اجتماعی، زندگی شخصی، عقاید، ارتباطات، موقعیت مکانی و عادات میلیون‌ها نفر را ثبت و افشا می‌کنند. سرویس‌های اطلاعاتی با توسعه توانمندی‌های شنود و نظارت گسترده، به راحتی به این داده‌ها دسترسی پیدا می‌کنند.

متادیتای ارتباطات: حتی بدون شنود محتوای مکالمات، اطلاعاتی مانند تماس‌های ورودی و خروجی، مدت زمان مکالمه، موقعیت جغرافیایی کاربر و تاریخچه ارتباطات، می‌تواند شبکه‌های اجتماعی، الگوهای رفتاری و سلسله مراتب یک سازمان را آشکار کند.

شبکه‌های اجتماعی: پست‌ها، لایک‌ها، گروه‌ها و ارتباطات افراد در پلتفرم‌هایی مانند واتساپ، تلگرام، فیسبوک، توییتر، اینستاگرام و …، منبعی غنی برای تحلیل‌گران اطلاعاتی به شمار می‌روند تا بتوانند نارضایتی‌های اجتماعی، تحرکات سیاسی و حتیامکان وقوع‌ها (افراد مستعد جذب) را شناسایی کنند.

این نوع جمع‌آوری اطلاعات، غیرمخاطره‌آمیز، مقرون به صرفه و در مقیاس وسیع است و نیاز به حضور فیزیکی خطرناک جاسوسان را تا حد زیادی مرتفع می‌سازد.

۳. انقلاب هوش مصنوعی: تحلیل کلان داده در خدمت جاسوسی؛

حجم عظیم داده‌های جمع‌آوری‌شده از منابع آشکار و دیجیتال، به اندازه کافی مورد استفاده نیست. اینجاست که هوش مصنوعی(AI) و یادگیری ماشین (ML) نقش محوری پیدا می‌کنند. سرویس‌هایی مانند سیا، موساد و سازمان امنیت ملی آمریکا(NSA)، سرمایه‌گذاری کلانی روی توسعه الگوریتم‌های پیشرفته انجام داده‌اند.

پردازش زبان طبیعی (NLP): هوش مصنوعی قادر است میلیون‌ها صفحه سند، پست شبکه اجتماعی و خبر را در کسری از ثانیه تحلیل کرده، احساسات، روندهای کلیدی و ارتباط بین افراد و رویدادها را استخراج کند.

شناسایی الگو: الگوریتم‌ها می‌توانند الگوهای پنهان در داده‌های مکانی و زمانی را کشف کنند که از دید تحلیل‌گر انسانی پنهان می‌ماند (مانند شناسایی یک پایگاه نظامی مخفی از طریق تحلیل ترافیک ارتباطی).

اتوماسیون نظارت: هوش مصنوعی می‌تواند به طور خودکار ارتباطات مشکوک را رصد کرده و در صورت شناسایی کلیدواژه‌ها یا الگوهای از پیش تعریف‌شده، به تحلیلگر انسانی هشدار دهد.

این فناوری، کارایی و دقت تحلیل اطلاعات را به طور تصاعدی افزایش داده و وابستگی به تحلیلگران انسانی را کاهش می‌دهد. هوش مصنوعی نیروی چندانی نمی‌خواهد، خسته نمی‌شود و می‌تواند به صورت ۲۴ ساعته در مقیاس جهانی کار کند.

نتیجه‌گیری:

شواهد و اظهارات مقامات ارشد اطلاعاتی نشان می‌دهد که مدل سنتی جاسوسی مبتنی بر نیروی انسانی، تا حد زیادی جای خود را به یک الگوی جدید داده است. الگویی که بر سه پایه استوار است: منابع اطلاعات آشکار، نظارت بر فناوری‌های دیجیتال و تحلیل پیشرفته با هوش مصنوعی. این ترکیب، نه تنها هزینه‌ها و مخاطرات عملیاتی را به شدت کاهش داده، بلکه حجم، دقت و سرعت جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات را به سطحی بی‌سابقه رسانده است. بنابراین، اثبات می‌گردد سرویس‌های جاسوسی غرب نیاز چندانی به اعزام جاسوسان انسانی ندارند و ترجیح می‌دهند بر منابع کم‌خطرتر و پربازده‌تر متمرکز شوند، این کار کاملاً منطقی و مبتنی بر واقعیت‌های قابل استناد جهان مدرن اطلاعاتی است.

صادق سلامت دوم

روزنامه‌نگار

۲۲ شهریور ۱۴۰۴