✍️سیدمحمد دُرستان
کارشناس ارشد مهندسی عمران
شرکت بهره برداری ازشبکه های آبیاری کرخه وشاوور
قرار گرفتن ایران در کمربند خشک ونیمه خشک جهان اهمیت مدیریت منابع آبی کشور را دوچندان می کند.
طبق آمارها، متوسط میزان بارندگی سالانه جهان حدود ۸۵۰ میلی متر و این مقدار در ایران ۲۵۰ میلی متر و چیزی کمتر از یک سوم متوسط میزان بارندگی سالانه جهان است. این در حالی است که متوسط ظرفیت تبخیر سالانه در جهان ۷۰۰ میلی متر و در ایران برابر با ۲ هزار و ۱۰۰ میلی متر است و این موضوع نشان می دهد که تبخیر سالانه در ایران سه برابر متوسط تبخیر سالانه جهانی است .
این تبخیر بیشتر در سطح آب وفضای باز رخ می‌دهد و می‌تواند در هر دمایی پایین‌تر از نقطه جوش نیز رخ دهد وتحت تاثیر عواملی مختلف فیزیکی ومحیطی از جمله دما، سرعت وجریان هوای باد، سطح آب، فشارهوا، شوری وغلظت و.. می باشد.
افزایش دما، افزایش تبخیر و تعرق، بروز خشکسالی و تغییرات آب و هوایی سبب تشدید نگرانی ها در خصوص ناترازی های منابع آبی شده است. بخش کشاورزی به عنوان یکی از تقاضاکنندگان آب، تحت تاثیر محدودیت فزاینده آن قرار می گیرد. این نگرانی سبب شده است تا در سیاست های کلی و اسناد بالادستی تکالیفی برای مدیریت عرضه و تقاضای آب در نظر گرفته است.
موضوع مهم در این زمینه تبخیر آب در مرحله بارش ها وقبل از تبدیل به رواناب وهمچنین مرحله تبخیر از مخازن سدها و دریاچه‌های مصنوعی است.
♦️مرحله تبخیر از مخازن سدها و دریاچه‌های مصنوعی : که این رقم در دنیا به طور متوسط پنج درصد و در ایران حدود شش درصد تخمین زده می‌شود.
امروزه روش‌های متعددی همچون استفاده از پنل‌های خورشیدی، روش‌های شیمیایی و بیولوژیکی برای کاهش تبخیر وجود دارد که عمدتا معطوف به سدهای کوچک است این روش‌ها در مقیاس کوچک توسط موسسات تحقیقات آب مورد بررسی قرار گرفته است که در نهایت مدیریت مخزن به عنوان بهترین روش برای جلوگیری از تبخیر آب سدها انتخاب شده است .
همچنین مدرن‌ترین فناوری‌ها در زمینه جلوگیری از تبخیر آب سدها در کشورهای کانادا، آمریکا، استرالیا، آفریقای جنوبی و امارات به کار گرفته می‌شوند.
راهکارها و روش‌های متنوعی ونوین در این کشورها برای جلوگیری از تبخیر سطحی مورد استفاده قرار می‌گیرد که متداول‌ترین آنها به شرح ذیل می باشد.
۱.پوشش شبکه‌ای با قابلیت جابجایی
۲.لایه‌های محافظ الکلی و پلی‌اتیلنی در ابعاد نانو
۳.پوشش‌های شش‌ضلعی ثابت
۴.استفاده از توپ‌های پلاستیکی
۵. بادشکن‌های گیاهی
۶.استفاده از سقف‌های متحرک و سلول‌های خورشیدی
۷ . استفاده از پوشش‌های شناور در مناطق گرم و خشک
۸.تغییر در ساختار ظاهری سد
۹.پوشش‌های گنبدی و ورقه‌ای
که اکثر این روش‌ها برای سدهایی بامساحت دریاچه ای کم یا کانالهای عریض یا دریاچه های مصنوعی می‌تواند مناسب واقتصادی باشد.
♦️تبخیر بارشها پیش از تبدیل‌شدن به رواناب : این مرحله سهم اصلی اتلاف آبی کشور می باشد.
بر اساس نمودار چرخه آب کشور ۷۱.۹ درصد از بارش‌های کشور پیش از تبدیل‌شدن به رواناب، یا نفوذ در آبخوان‌ها براثر تبخیر از دست می‌رود. به بیانی دیگر بعد از بارش باران و مرطوب شدن خاک، به این دلیل که خاک به حد اشباع خود نرسیده، بارشها تبدیل به رواناب نمی‌شود. تشکیل نشدن رواناب از پر شدن سدهای کشور و افزایش ذخایر سطحی نیز جلوگیری می‌کند.
♦️آبخیزداری راهکار مقابله با تبخیر
حکمرانی آب کشور از یک بحران مدیریتی که تمام توان خود را معطوف به ذخیره آب به‌صورت سطحی کرده است رنج می‌برد. هنگامی که میانگین تبخیر و تعرق بالقوه کشور ۳ برابر میانگین جهانی است، راهبرد نگهداشت آب به‌صورت سطحی و در پشت سدها با فضای وسیع که باعث تبخیر حجم بسیار زیادی از این منابع با توجه به دما و موقعیت سدها که بیشتر در مناطق گرم وجنوبی از جمله خوزستان شدت بالایی خواهد داشت، باید تغییر نماید.
ساختار مدیریت منابع آب کشور بایستی با تمرکز بر نفوذ حداکثری آب در آبخوان‌ها علاوه بر جلوگیری از اتلاف آب براثر تبخیر، مانع از افزایش تعداد دشت‌های ممنوعه کشور شود.
آبخیزداری و آبخوان‌داری به‌عنوان روشی شناخته‌شده برای تسریع نفوذ آب در زمین است. در این روش با استفاده از تقویت پوشش گیاهی و یا ناهمواری‌های مکانیکی علاوه برافزایش نفوذ آب در آبخوان باعث کاهش فرسایش خاک و حفظ منابع ارزشمند خاکی می‌شود که درمجموع کاهش اتلاف منابع آبی براثر تبخیر را به همراه خواهد داشت، باید تغییر کند.
