تبعیض رشته‌ای؛ بحران خاموش آموزش عالی
حسن گریباوی
دانش آموخته علم روانشناسی
نظام آموزش عالی در ایران سال‌هاست که با یک بحران خاموش اما عمیق دست‌و‌پنجه نرم می‌کند؛ بحران ارزش‌گذاری ناعادلانه میان رشته‌های دانشگاهی. در حالی که دانشگاه باید محل شکوفایی استعدادها، پرورش اندیشه و رشد متوازن علمی باشد، نگاه اجتماعی و رسانه‌ای به برخی رشته‌ها، به‌ویژه پزشکی و پیراپزشکی، آن را به میدان رقابت نابرابر تبدیل کرده است. این نگاه باعث شده بسیاری از داوطلبان نه بر اساس علاقه، بلکه تحت فشار اجتماعی و ترس از برچسب‌های منفی، مسیر تحصیلی خود را انتخاب کنند. در چنین شرایطی، رشته‌هایی چون علوم انسانی و علوم ریاضی که ستون‌های فکری و تحلیلی جامعه‌اند، به حاشیه رانده شده‌اند و از جایگاه واقعی خود فاصله گرفته‌اند.
در همین راستا در ساختار کنونی، انتخاب رشته دانشگاهی اغلب نه بر پایه علاقه و استعداد، بلکه بر اساس جایگاه اجتماعی و بازار کار انجام می‌شود. این روند موجب شده بسیاری از دانشجویان، به‌جای شکوفایی در مسیر دلخواه، دچار فرسودگی روانی، خودباختگی و نارضایتی تحصیلی شوند. از سوی دیگر، رشته‌هایی که باید بستر تولید اندیشه و تحلیل باشند، مانند علوم انسانی، به قهقرا رفته‌اند و نقش حیاتی خود در نقد اجتماعی و توسعه فرهنگی را از دست داده‌اند. علوم ریاضی نیز که پایه بسیاری از فناوری‌های نوین است، با بی‌توجهی مواجه شده و در سایه رشته‌های پرطرفدار، کم‌رنگ شده است.
در حالی که در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، انتخاب رشته دانشگاهی بر اساس علاقه و مسیر فکری فرد انجام می‌شود و اشتغال الزاماً هم‌راستا با رشته تحصیلی نیست، در ایران این انتخاب اغلب به اجبار و تحت فشار اجتماعی صورت می‌گیرد. حتی رشته‌هایی مانند پیراپزشکی که به‌عنوان «تضمین‌شده» شناخته می‌شوند، خود با چالش‌های جدی اشتغال و اشباع بازار مواجه‌اند. در مقابل، رشته‌هایی مانند فناوری اطلاعات، علوم داده و امنیت سایبری که متناسب با نیاز روز دنیا رشد کرده‌اند، در بسیاری موارد مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند.
برای برون‌رفت از این وضعیت، باید نگرش اجتماعی نسبت به رشته‌های دانشگاهی را به‌طور بنیادین بازنگری کرد. به جای تمرکز بر نوع رشته، باید به مسیر فردی، تلاش‌ها و جایگاه کسب‌شده توسط هر دانشجو توجه شود. این نگاه ساختارشکنانه می‌تواند خودپنداره مثبت را در میان دانشجویان رشته‌های مختلف تقویت کرده، انگیزه و رضایت تحصیلی را افزایش دهد و زمینه‌ساز رشد متوازن علمی و فرهنگی در کشور باشد.
اصلاح گفتمان رسانه‌ای و آموزشی درباره ارزش رشته‌ها، ارائه مشاوره تحصیلی مبتنی بر علاقه و استعداد، حمایت از رشته‌های کم‌توجه از طریق تقویت بازار کار و ایجاد کمپین‌های فرهنگی برای ترویج احترام به تنوع رشته‌ها، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند این تحول را رقم بزنند.
در نهایت، عدالت آموزشی تنها در پذیرش برابر خلاصه نمی‌شود، بلکه در ارزش‌گذاری منصفانه به رشته‌ها، احترام به انتخاب‌های فردی و حمایت روانی از دانشجویان معنا پیدا می‌کند. بازنگری در نگرش اجتماعی نسبت به رشته‌های دانشگاهی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای ساختن آینده‌ای متعادل، انسانی و پویا است.
