تهیه و تدوین : دکتر رضا اسدی

مقدمه

مناطق مرزی، جزو مناطق محروم کشور به شمار می آیند که عموما از نظر ساختار اقتصادی با تنگناهای متعددی مواجه هستند . تبلور این امر را می­توان در فقدان فرصت های شغلی متنوع، پائین بودن درآمد، پایین بودن تولید و بهره­وری در بخش های مختلف اقتصادی، ناپایداری فعالیت­های اقتصادی و ناپایداری روستاها در ابعاد مختلف دانست.

اقتصاد مردم مرزنشین جدای از دیگر فعالیت های اقتصادی ، بیشتر وابسته به مرز می باشد. چنانچه فعالیت های مرتبط با مرز ساماندهی و راهکارهای قانونی اندیشیده شود می تواند در رونق اقتصادی مناطق مرزی و افزایش توان اقتصادی مرزنشینان موثر باشد.

شکاف اقتصادی، عدم سرمایه‌گذاری و بیکاری جوانان و وابسته بودن مردم به معیشت مرزی ناپایدار و افزایش هزینه زندگی و شیوع قاچاق در مرز از مهم‌ترین پیامدهایی است که تحول اساسی در اقتصاد مرزی با رویکرد صادرات به بازار کشورهای همسایه با نگاهی آینده نگر را می طلبد .

سه محور «شفافیت و قانونمند کردن تجارت مرزی»، «ایجاد زیرساخت‌های لازم در جهت رونق تجارت قانونی در مرزها» و «اشتغالزایی با هدف تامین زندگی مناسب برای ساکنان مناطق مرزی»، بعنوان یک ضرورت نیاز به توجه جدی و برنامه ریزی دارد

تحول اقتصادی در مناطق مرزی با ایجاد صنایع تولیدی و تبدیلی ، پایانه های صادراتی ،بازارچه های مرزی ، سایت های نگهداری دام و محصولات دامی ، دفاتر بازرگانی ویژه محصولات کشاورزی و دامی میسر میگردد و نتیجه آن ایجاد توسعه پایدار ، تجارت ایمن ، اشتغال زایی مستمر ، امنیت مناطق مرزی ، رونق اقتصادی و ارزآوری و همچنین ایمنی دام و مواد غذایی با منشاء دامی و جلوگیری از انتشار و گسترش بیماریهای نوپدید و اگزوتیک به کشور می باشد .

از طرفی رابطه معناداری بین سرمایه اجتماعی و توسعه اقتصادی-اجتماعی روستاهای مرزی وجود دارد. درواقع رشد سرمایه اجتماعی در زمینه توسعه اجتماعی و اقتصادی زمینه مشارکت آن‌ها را در تأثیرگذاری و تصمیم‌گیری‌های مؤثر در تهیه و اجرای طرح‌های توسعه روستایی و مرزی  فراهم می‌نماید

ضرورت برنامه

با بروز تحولات اقتصادی _ اجتماعی در جنوب غرب کشور و دسترسی به قابلیت های بالقوه و بالفعل نواحی مرزی از سوی دیگر، دستیابی به الگوی آمایشی در این نواحی را ضروری ساخته است. با این پیش فرض برنامه حاضر نقش آفرینی مناطق مرزی زمینی مشترک با کشور عراق را در ابعاد اقتصادی و کالبدی مورد بررسی قرار می دهد

از طرفی روستاهای مرزی مناطقی حساس و شکننده هستند که هرگونه تغییر و تحول در کارکرد و عملکرد مرز می تواند تأثیرات اقتصادی– اجتماعی بسیاری بر این مناطق و همچنین با توجه به اصل وابستگی و دید سیستمی بر دیگر نواحی کشور برجای گذارد؛ بنابراین ضرورت دارد که آثار و نتایج هرگونه اقدامی در مرزها مورد بررسی قرار گیرد تا با شناسایی نقاط ضعف و قوت آن بتوان با اتخاذ برنامه هایی مدون در راستای پویایی

مناطق مرزی و در نهایت امنیت پایدار آن ها گام برداشت. با در نظرگیری این ضرورت و فرصت های بی نظیر موجود در استان خوزستان ازجمله دارا بودن رتبه پنجم مرز خاکی درکشور با داشتن مرز مشترک با کشور عراق به مسافت ۴۲۰ کیلومتر – داشتن ۴ فرودگاه فعال مسافربری  که ۲ فرودگاه آن بین المللی است

داشتن ۲ مرز زمینی با کشور عراق که همگی در زمینه واردات و صادرات فعالند- دارا بودن رتبه نخست در  امر صادرات و واردات کلی کشور –  مشابهت فرهنگ و زبان مرزنشینان استان با مردم کشور عراق – رتبه دوم آبزی پروری کشور – رتبه ششم پرورش طیور گوشتی و جز۱۰ استان دامپرور کشور ضرورت تدوین برنامه تحت عنوان : اقتصادی مرزی- توسعه پایدار و اشتغال زایی  ویژه  بخش کشاورزی و دامی  وجود دارد

 

اهداف برنامه

۱-گام موثر در جهت توسعه پایدار و تجارت ایمن و کم هزینه

۲-ایجاد اشتغال زایی مستمر و پایدار مرزنشینان و سایر افراد جامعه

۳- تامین امنیت مناطق مرزی توسط مرزنشینان

۴-جلوگیری از قاچاق کالا و محصولات کشاورزی و دامی

۵- جلوگیری از انتشار بیماریهای دامی نوپدید و اگزوتیک و بیماریهای زئونوز

۶- تامین پایدار امنیت و ایمنی غذایی کشور

۷-گسترش صنایع تبدیلی و جانبی و جلوگیری از خام فروشی

۸-رونق صنعت دامپروری و مرغداری و آبزی پروری استان خوزستان و استانهای هم جوار

۹-گسترش بازارچه های مرزی و افزایش نقش و توسعه صنایع دستی نظیر بافندگی، گیوه بافی،نمد مالی، فلزکاری ومینا کاری، تولید محصولات پوستی و صنایع دستی حصیری و چوبی و عرضه سایر کالاهای تولیدی

۱۰-ایجاد رونق اقتصادی در ناوگان حمل و نقل کشور بویژه ناوگان سردخانه دار

۱۱-رونق و گسترش ترانزیت محصولات کشاورزی و دامی

۱۲-تبدیل دام زنده وارداتی به محصولات جانبی در مرز با استفاده از صنایع موجود در مرز از جمله کشتارگاههای دام و طیور

۱۳-محرومیت زدایی و توسعه خدمات و تامین رفاه عمومی در مناطق مرزی

۱۴-گام نهادن و برنامه ریزی در خصوص ارائه تخصصی خدمات گردشگری فرهنگی، تاریخی، دفاع مقدس، طبیعی و سلامت ودر قلمرو فضایی کل استان.

۱۵-ایجاد زمینه مناسب در جهت تاسیس دفاتر خدمات و توریستی و استفاده از ظرفیت هم زبانی مرزنشینان با مردم کشور عراق

۱۶- تاسیس دفاتر مشاوره ی در حوزه دامپزشکی و اعزام مشاورو متخصص و ارائه مشاوره به تجار و متقاضیان عراقی که متقاضی تاسیس دامداری یا مرغداری یا مزرعه پرورش ماهی و … هستند

۱۷-کمک به تنظیم بازار داخل استان و کشور

۱۸- استفاده از ظرفیت بخش خصوصی شامل  تشکل ها ، اتحادیه ها ، تعاونیها ، تجار و بازرگانان ، صنوف

۱۹-تکمیل زنجیره تولید محصولات دامی و تولیدات یکپارچه و قراردادی

۲۰-توجه به تنوع پذیری محصولات دام و طیور و آبزیان و استفاده از فناوریهای نوین جهت صادرات محصولات متنوع و فانتزی ازجمله چیپس میگو ،گوشت کبابی آبزیان ،گوشت فرآوری دودی شده و محصولات مشابه

۲۱- گام نهادن درتولیدات دانش بنیان و صدور آن در سطح فراملی در بخش کشاورزی و دامی

۲۲-توسعه همه جانبه زیرساختها و افزایش بهره برداری وبهره وری دراستفاده ازمنابع موجود  دربخشهای کشاورزی،دام وطیور وآبزیان بامحوریت بخش خصوصی

۲۳-عملیاتی واجرایی نمودن احداث واحیاء شهرکهای کشاورزی ودامپروری ومناطق آزادکشاورزی درسطح مناطق مرزی استان

دامنه برنامه

این برنامه بطور خاص بر مرزهای زمینی و مشترک استان خوزستان با کشور عراق شامل مرز چذابه و مرزشلمچه متمرکز است و بطور عام شامل کلیه استانهای کشور و استانهای هم مرز با کشور عراق می باشند و سایر استانها با بومی سازی میتوانند این برنامه را مورد استفاده قرار دهند

برنامه اقتصاد مرزی با نگاهی به بازار کشور عراق

خوزستان استانی است دارای جایگاه نخست در استخراج،پالایش و صدور نفت و گاز، از مراکز عمده فرآورده های وابسته به صنایع شیمیایی و پتروشیمی(صنایع پایین دستی و تکمیلی) ، دریایی، نفت و گاز، حمل و نقل و فلزات اساسی جانبی، ازمراکز تولید فرآوردههای وابسته و تبدیلی محصول خرما در سطح ملی و فراملی، دارای جایگاه برتر در حوزه کشاورزی و شیلات و دام در صنایع غذایی تبدیلی و تکمیلی کشاورزی با تاکید بر تکمیل زنجیره ارزش و تولید،دارای جایگاه برتر در ارئه خدمات برتر آموزش عالی  و خدمات درمانی در سطح فراملی، دارای جمعیت مرز نشین فعال درتولید واستفاده از انرژیهای پاک وتجدیدپذیر، دارای باراندازهای ساحلی و بنادر خشک و ساحلی و استفاده از حمل و نقل ترکیبی با رعایت الزامات و ملاحظات دفاعی،امنیتی و پدافند غیر عامل می باشد

مرز چذابه استان خوزستان

چَذّابه نام منطقه‌ ای در ۱۷ کیلومتری شمال غربی شهر بستان و در ۱۱۰ کیلومتری شمال غرب اهواز در استان خوزستان است. تنگه چذابه بین تپه‌ های رملی و هورالعظیم (تالاب هویزه) و بر سر مسیر مرزی فکه – بستان قرار دارد و در کنار مرز ایران و عراق واقع شده‌ است.در دو سوی تنگه چذابه که از دید رزمی بسیار استراتژیک می‌باشد، تپه‌ های شنی و تالاب هویزه جای‌ گرفته‌ اند. جاده‌ ای در خاک ایران، چذابه را به فکه و جاده‌ ای دیگر این منطقه را به شهر العماره در عراق می پیوندد. دهانه تنگه چذابه نزدیک به یک‌ و نیم کیلومتر می‌ باشد.

علت نام‌ گذاری این منطقه به نام چذابه، این است که،چذابه شبه صحرا است و به همین علت در منطقه به‌ وجود آمدن سراب‌ هایی برای بیننده امری طبیعی است و همین موضوع باعث ظن و گمان غلط برای بیننده می‌شود. لذا مردم این منطقه نیز با مشاهده این سراب‌ ها، این سرزمین را به چذابه که به معنی “دروغگو با صیغه مبالغه” است

نام‌ گذاری کرده‌ اند. از نظر مسافت، تنگه چذابه در ۱۷ کیلومتری شمال غربی شهر بستان و در ۱۱۰ کیلومتری شمال غرب اهواز استان خوزستان قرار دارد.

 

مرز شلمچه استان خوزستان

شَلَمچه منطقه‌ای مرزی در غرب خرمشهر و مرز میان ایران و عراق و نزدیکترین نقطه مرزی به شهر بصره در کشور عراق می‌باشد. قبل از جنگ ایران و عراق ۱۵ روستا در این منطقه وجود داشته که اکنون اثری از آنها نیست.  شلمچه در شمال‌غربی شهر خرمشهر قرار گرفته است. شلمچه از شمال به حسینیه، از جنوب به اروندرود، از سوی شرق به خرمشهر و از سوی غرب به خط مرزی ایران و عراق محدود می‌شود. منطقه‌ای در آن سوی مرز در خاک عراق نیز نام شلمچه بر خود دارد

منطقه عمومی شلمچه از ضلع غربی خرمشهر شروع شده و تا عمق خاک عراق به پیش می‌رود. خط مرزی، این منطقه را به دو قسمت شلمچه ـ ایران و شلمچه ـ عراق تقسیم کرده است. شلمچه ـ ایران در منتهی‌الیه جنوب غربی جلگه خوزستان قرار گرفته داشته و دارای آب و هوای گرمسیری است. حداقل دمای هوای آن در زمستان به صفر درجه و حداکثر دمای آن در تابستان از مرز ‌۵۵ درجه سانتی‌گراد تجاوز می‌کند.

حرم شهیدان گمنام و موزه طبیعی دفاع مقدس شلمچه به عنوان یکی از یادمان‌های تحت پوشش قرارگاه حفظ ابنیه و آثار سرزمینی دفاع مقدس خوزستان است و همه ساله صدها هزار نفر از سراسر کشور برای تجدیدبیعت با آرمان‌های شهدای والامقام دفاع مقدس از یادمان‌ها بازدید می‌کنند.

 

موقعیت جغرافیایی مرزهای چذابه و شلمچه روی نقشه

 

ظرفیت های سرمایه گذاری در مناطق چذابه و شلمچه در بخش کشاورزی و دامی :

۱-احداث کارخانجات خوراک دام، طیور، آبزیان

۲-احداث کشتارگاههای صنعتی دام و طیور

۳-احداث صنایع تبدیلی و جانبی وابسته یا مستقل از کشتارگاههای دام و طیور

۴- احداث سایت های قرنطینه نگهداری دامهای وارداتی از سایر کشورها جهت تبدیل به محصولات ثانویه دامی

 

۵- احداث سایت ها و داکت های شستشو و ضدعفونی ناوگان حمل و نقل دام، طیور، آبزیان و فراورده های خام دامی و ملزومات آنها

۶-احداث کلینک های دامپزشکی و گیاه پزشکی بصورت تجمیعی با مسئولیت فراسرزمینی

۷- احداث آزمایشگاههای تخصصی کشاورزی و دامی

۸-احداث دفاتر خدماتی تخصصی و مشاوره ی برای ارائه مشاوره و خدمات به مراکز مرتبط با بخش کشاورزی و دامی که در کشور عراق احداث میشوند

۹-احداث دامداری پرواری گوشتی  و مرغداری گوشتی و آبزی پروری در مناطق یاد شده با نگاه صادرات محور در کنار صنایع تبدیلی

۱۰- احداث واحدهای عرضه در بازارچه های مرزی و مخصوص عرضه فرآورده های خام دامی و محصولات کشاورزی و پروتئینی بسته بندی شده با برند کارخانجات و کارگاههای مستقر در مرز مشترک

۱۱-احداث کارخانجات محصولات پروتئینی فرآوری شده مثل سوسیس کالباس همبرگر ناگت مرغ و چیپس میگو و …

۱۲-احداث پایانه های یخچالی مخصوص محصولات کشاورزی و دامی منجمد یا تازه وارداتی و صادراتی و ترانزیتی

۱۳-احداث مراکز و کارگاههای چرم سازی و عرضه و صادرات تولیدات و برند چرم کشور

۱۴-احداث مرغداری مادر گوشتی و کاخانجات تولیدی جوجه یک روزه گوشتی جهت صادرات به کشور عراق

۱۵- احداث مرغداری تخمگذار تجاری جهت تولید تخم مرغ خوراکی و صادرات آن به کشور عراق یا سایر کشورها از طریق کشور عراق

۱۶-احداث سایت های پرورش سایر ماکیان مثل بوقلمون و بلدرچین بصورت بسته و مدرن با نگاه صادرات محور

۱۷-احداث کارخانجات تبدیل ضایعات وابسته یا مستقل از کشتارگاههای دام و طیور جهت تولید پودر خون – پودرگوشت – پر و مو فرآوری شده – کود فرآوری شده – پای مرغ فرآوری شده و غیره

۱۸-احداث مراکز مداربسته تولید مولدین میگو ، تخم چشم زده ماهی قزل آلا، بچه ماهی سی باس و سی بریم

۱۹-اجرای طرح های کشاورزی متناسب با آمایش سرزمینی و اکوسیستم مناطق مرزی

۲۰-اجرای طرح های کشاورزی و دامی مشترک با کشور عراق تحت عنوان طرح های فراسرزمینی در مناطق مرزی دوکشور

 

 

 

 

حمایت دولت جهت مشارکت بخش خصوصی

(هم آوایی بخش دولتی و بخش خصوصی)

دولت با مشوق ها و بدیل های زیر میتواند به سرمایه گذاری بخش خصوصی در مناطق مرزی کمک و مشارکت نماید :

۱-اعطای زمین از منابع ملی به سرمایه گذاران واقعی

۲- دادن تسهیلات کم بهره با دوره تنفس متناسب با تولید عملیاتی کارخانه یا مرکز مورد نظر

۳-تضمین خرید محصولات تولیدی توسط دولت در صورت عدم صادرات یا ترانزیت یا نبود بازار داخلی

۴-ایجاد مدیریت واحد و یکپارچه در مناطق مرزی مثل مناطق آزاد

۵- معافیت های مالیاتی و مشوق های صادراتی به سرمایه گذاران

۶- معافیت ۳۰ درصد بازگشت ارز و استفاده آن در هزینه های جاری

۷- تضمین امنیت واحدهای احداثی در مرزهای مشترک

۸- تخفیف های ویژه در تعرفه های حامل های انرژی مثل آب و برق و سوخت

۹-رفع محدودیت تردد از مرز طرفین با کشور عراق با صدور مجوزهای ویژه اقتصادی و زمان دار و قابل تمدید

۱۰-الویت قرار دادن تاسیس و احداث شهرکهای کشاورزی و دامی مرزی

۱۱-تخفیف های ویژه صندوق بیمه محصولات کشاورزی برای واحدهای احداث شده در مناطق مرزی

۱۲-تسهیلات ویژه و کم بهره و حمایت از سرمایه گذاران طرحهای رفاهی در مناطق مرزی مثل احداث فضای سبز – پارک – شهربازی – مراکز تفریحی و غیره

۱۳-فعال سازی دیپلماسی اقتصادی در استانهای مرزی مثل خوزستان و معرفی ظرفیت ها و توانمندیها و محصولات تولیدی در مناطق مرزی مثل چذابه و شلمچه

۱۴- تاسیس دفاتر مشترک در مناطق مرزی ایران و عراق جهت کمک به تجار و همکاری و مشارکت در صادرات توسط اتاق های بازرگانی