وقتی علم، صدا می‌شود و صدا، تواضع
✍️ لفته منصوری
📍 اهواز – پنجشنبه ۴ دی‌ماه ۱۴۰۴
در واپسین طنین آیه ۷۶ سوره مبارکه یوسف، آن‌گاه که کلام وحی می‌فرماید:
«نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ وَفَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ»
قرآن از روایت یک واقعه فراتر می‌رود و پرده از قاعده‌ای جاودان در هندسه معرفت برمی‌دارد: رفعت، منزلِ توقف نیست؛ علم، ایستگاه پایانی ندارد؛ و هیچ دانشی، آخرین قله نیست.
دکتر مهدی دغاغله، قرآن‌پژوه برجسته خوزستانی، در خوانشی دقیق از نغمه و مقام موسیقایی این آیه، نشان می‌دهد که مرحوم استاد شیخ شعبان عبدالعزیز صیاد چگونه این حقیقت را نه تنها در لفظ، که در صوت مجسم می‌سازد؛ آن‌جا که انتخاب مقام، مهار نفس و معماری تکرار، خود به زبان تفسیر بدل می‌شود.
به روایت دکتر دغاغله، گزینش مقام بیاتِ محیّر در فراز پایانی آیه، انتخابی تصادفی نیست؛ این مقام، زیستگاه حیرتی است آمیخته به خشوع و امید. در چنین اقلیمی، شنونده تنها گوش نمی‌سپارد؛ بلکه «می‌ایستد»؛ ایستادنی آگاهانه در برابر عظمت علم و ناتمامی همیشگی آن.
مرحوم شیخ شعبان، نخستین‌بار تمام فراز
«نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ وَفَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ»
را با نفسی واحد و پیوسته تلاوت می‌کند؛ صعودی آرام و بی‌هیاهو که ـ به تعبیر دکتر دغاغله ـ تصویری شنیداری از «رفعت تدریجی» است: بالارفتنی که از عنایت الهی برمی‌خیزد، نه از غرور انسانی.
اما کانون معنا آن‌جاست که قاری، عبارت
«وَفَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ»
را دو بار بازمی‌خواند؛ و بار دوم، با ارتفاعی بیشتر در درجات صوتی، معنا را مُهر تأکید می‌زند. این تکرار، نه بازی نغمه‌ها، که هشداری معنایی است: در هر جایگاه دانایی که ایستاده‌ای، افقی بلندتر پیش روی توست.
این دریافت موسیقایی، هم‌نوا با تفسیر ژرف علامه طباطبایی در المیزان است؛ آن‌جا که علمِ «ذی علم» را امری عارضی، محدود و گشوده به فرارَوی می‌داند و در برابرش، علم الهی را ورای هر حد و قیاس می‌نشاند.
از این‌رو، آنچه در این تلاوت شنیده می‌شود، صرفاً آیه‌ای خوش‌خوان نیست؛ بلکه درسی زنده در تواضع علمی است. صدا می‌آموزد که فضل، در مکث نیست؛ در حرکت است. و دانایی، هرچه فزون‌تر شود، باید به فروتنی عمیق‌تری بینجامد.
شنیدن این آیه با صدای مرحوم استاد شیخ شعبان عبدالعزیز صیاد، آنگونه که دکتر مهدی دغاغله تبیین می‌کند، تجربه‌ای است که در آن صوت، مفسر می‌شود و تفسیر، در جان می‌نشیند.
