«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ»
✍️ نگارنده؛ سیدقنبر یوسفیانی
دانش‌آموخته علم سیاست و روابط بین‌الملل
«فرزند؛ خوزستان –بهبهان»
_____________________
«تحلیل راهبردی روابط ایران با چین و روسیه در چارچوب نظریه‌های روابط بین‌الملل وتقابل جامعه های جهانی کنونی »
_____________________
⬅️ امروزه در هر محفل یا جمع دوستانه یا اداری که عده ای دور هم جمع می شوند بعد از تفصیل وتبین وضعیت کنونی جامعه جهانی و بین الملی قدرتهای بزرگ، معمولا جای سوال هایی بی پاسخ در اذهان آنان در خصوص روابط چند جانبه بین قدرت جدید جهانی جامعه اسلام ایران اسلامی و دو کشور به ظاهر دوست و هم پیمان و متحد با این قدرت جدید و نوظهور با دو کشور چین و روسیه نقش می بندد که اینجانب با بهره گیری از نقش و بازی این دو کشور در وضعیت کنونی جامعه جهانی و تقابل ایران با آمریکای زورگو به صورت اجمالی و استفاده از منابع علمی چون «منابع کلاسیک نظریه‌های روابط بین‌الملل» و تطبیق با وضعیت کنونی جامعه های بین الملی به قلم نگارش در آمده است امید آن است که بتوان ارتباط دوکشور چین و روسیه را در خصوص کشور عزیزمان ایران اسلامی به قلم تحریر در آورده و جوابی برای سوالات بی شمار همه اقشار کنونی جامعه ایران اسلامی تهییه شده باشد.
«مقدمه»
⬅️ روابط ایران با چین و روسیه در دو دهه اخیر به یکی از محورهای مهم سیاست خارجی ایران و تحولات ژئوپلیتیکی اوراسیا تبدیل شده است. این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نظری چندگانه شامل واقع‌گرایی، نوواقع‌گرایی، لیبرالیسم نهادی، سازه‌انگاری و نظریه نظام جهانی، به تحلیل ماهیت، کارکرد و محدودیت‌های این روابط می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مناسبات ایران با چین و روسیه بیش از آنکه بر مبنای همگرایی ایدئولوژیک پایدار باشد، بر منطق موازنه قدرت، محاسبه منافع ملی و بهره‌گیری از شکاف‌های ساختاری در نظام بین‌الملل استوار است. در عین حال، نبود وابستگی متقابل عمیق و عدم تقارن قدرت میان طرف‌ها، این روابط را به نوعی مشارکت راهبردی مشروط تبدیل کرده است. نتیجه آنکه آینده این روابط تابعی از تحولات ساختار نظام بین‌الملل، شدت رقابت قدرتهای بزرگ و توان داخلی ایران در تبدیل فرصت ژئوپلیتیکی به ظرفیت اقتصادی پایدار خواهد بود.
🖊 ۱. بیان مسئله؛
تحولات نظام بین‌الملل پس از جنگ سرد، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، از نشانه‌های فرسایش نسبی نظم تک‌قطبی حکایت دارد. در چنین شرایطی، کشورهایی که با محدودیت‌های ساختاری یا فشارهای خارجی مواجه‌اند، تلاش می‌کنند با تنوع‌بخشی به روابط خارجی، موقعیت خود را بازتعریف کنند.
ایران در چارچوب چنین تحولی، روابط خود با چین و روسیه را توسعه داده است. پرسش اصلی این مقاله را میتوان چنین پرسید یا طرح کرد؛
⬅️ ماهیت راهبردی روابط ایران با چین و روسیه چیست و این روابط در چارچوب نظریه‌های روابط بین‌الملل چگونه قابل تبیین است؟
🖊 ۲. ابتدا از منظر چارچوب نظری؛
۲.۱ واقع‌گرایی؛
واقع‌گرایی بر اصل آنارشی نظام بین‌الملل و اولویت بقا و قدرت تأکید دارد. در این نگاه، دولت‌ها برای حفظ امنیت خود به موازنه‌سازی روی می‌آورند.
در این چارچوب، نزدیکی ایران به چین و روسیه را میتوان نوعی راهبرد موازنه نرم در برابر فشارهای خارجی دانست. از سوی دیگر، چین و روسیه نیز در تعامل با ایران، به دنبال افزایش نفوذ منطقه‌ای و محدودسازی رقبای ژئوپلیتیکی خود هستند.
۲.۲ نوواقع‌گرایی (ساختارگرایی)
نوواقع‌گرایی رفتار دولت‌ها را متأثر از توزیع قدرت در سطح سیستم می‌داند. گذار نسبی از تک‌قطبی به وضعیت رقابت چندقدرتی، فضای مانور بیشتری برای بازیگران میانی فراهم کرده است.
در این چارچوب، روابط ایران با چین و روسیه بخشی از بازآرایی قدرت در نظام جهانی و پیامد رقابت قدرتهای بزرگ تلقی می‌شود.
۲.۳ لیبرالیسم نهادی؛
لیبرالیسم نهادی بر نقش همکاری اقتصادی، نهادهای چندجانبه و وابستگی متقابل تأکید دارد. عضویت ایران در سازوکارهای منطقه‌ای مانند سازمان همکاری شانگهای و مشارکت در ترتیبات اقتصادی نوظهور را میتوان در این چارچوب تحلیل کرد.
با این حال، نبود شبکه گسترده وابستگی متقابل و استمرار برخی محدودیت‌های ساختاری، مانع از تعمیق کامل این رویکرد شده است.
🖊 ۲.۴ سازه‌انگاری؛
سازه‌انگاری بر نقش هویت، گفتمان و ادراکات تأکید دارد. در گفتمان رسمی سه کشور، مفاهیمی مانند «چندجانبه‌گرایی»، «حاکمیت ملی» و «مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی» برجسته است. این هم‌فهمی گفتمانی به تسهیل همکاری کمک کرده، اما به دلیل تفاوت‌های هویتی بنیادین، به اتحاد کامل منجر نشده است.
۲.۵ نظریه نظام جهانی؛
بر اساس نظریه والرشتاین، نظام جهانی به هسته، نیمه‌پیرامون و پیرامون تقسیم می‌شود. در این چارچوب، پرسش کلیدی آن است که آیا روابط ایران با چین و روسیه موجب ارتقای موقعیت ساختاری ایران می‌شود یا صرفاً شکل وابستگی را تغییر می‌دهد؟
۳. ابعاد راهبردی روابط ایران با چین؛
۳.۱ بعد اقتصادی و ژئواکونومیک
چین به‌عنوان قدرتی اقتصاد محور، در روابط خارجی خود بر امنیت انرژی، توسعه زیرساخت‌ها و اتصال بازارها تمرکز دارد. ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی خود می‌تواند در کریدورهای ترانزیتی شرق تا غرب و شمال تاجنوب نقش ایفا کند. با این حال، روابط اقتصادی دو کشور هنوز از سطح وابستگی متقابل عمیق فاصله دارد و تحت تأثیر ریسک‌های ژئوپلیتیکی قرار دارد.
۳.۲ بعد راهبردی;
از منظر واقع‌گرایانه، چین تمایل دارد بدون ورود مستقیم به تنش‌های پرهزینه، حضور خود را در غرب آسیا تثبیت کند. بنابراین، همکاری با ایران برای چین بیشتر ماهیتی عمل‌گرایانه و محاسبه‌گرانه دارد.
۴. ابعاد راهبردی روابط ایران با روسیه;
۴.۱ امنیت منطقه‌ای
روسیه ایران را یکی از بازیگران مهم در معادلات قفقاز، دریای خزر و غرب آسیا می‌داند. همکاری در برخی پرونده‌های امنیتی، نشان‌دهنده همگرایی تاکتیکی است.
۴.۲ محدودیت‌های ساختاری
روسیه نیز همانند چین، سیاستی مبتنی بر منافع ملی خود دارد و در شرایط مختلف ممکن است اولویت‌هایش تغییر کند. از این رو، روابط دو کشور را نمی‌توان اتحاد رسمی یا هم‌پیمانی تمام‌عیار تلقی کرد.
۵. فرصت‌ها و چالش‌های راهبردی برای ایران
فرصت‌ها;
افزایش قدرت چانه‌زنی در نظام بین‌الملل
تنوع‌بخشی به شرکای خارجی
بهره‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیکی
ومشارکت در سازوکارهای چندجانبه نوظهوردر جامعه های بین المللی
چالش‌ها;
عدم تقارن قدرت اقتصادی و فناورانه، خطر وابستگی نامتوازن، محدودیت‌های ناشی از تحولات ساختاری جهانی و
شکنندگی برخی سازوکارهای همکاری
۶. بحث و تحلیل نهایی
تحلیل تطبیقی نظریه‌ها نشان می‌دهد که هیچ چارچوب نظری به‌تنهایی قادر به توضیح کامل روابط ایران با چین و روسیه نیست. واقع‌گرایی و نوواقع‌گرایی بیشترین قدرت تبیینی را در حوزه امنیتی و ژئوپلیتیکی دارند، در حالی که لیبرالیسم و سازه‌انگاری در فهم ابعاد اقتصادی و گفتمانی مکمل آن‌ها هستند.این روابط را میتوان «مشارکت راهبردی مشروط» نامید. هرگونه تغییر در یکی از این متغیرها می‌تواند سطح همکاری را تغییر دهد.
⬅️ ۷. نتیجه‌گیری؛
روابط ایران با چین و روسیه محصول ترکیب پیچیده‌ای از منطق موازنه قدرت، تحولات ساختاری نظام بین‌الملل، محاسبات اقتصادی و گفتمان‌های سیاسی است. این روابط نه یک اتحاد ایدئولوژیک کامل و نه صرفاً همکاری مقطعی است؛ بلکه نوعی همگرایی مصلحت‌محور در چارچوب نظم در حال گذار جهانی محسوب می‌شود.و هرکدام بدنبال رسیدن به منافع خود دراین آنارشیست کنونی جامعه های جهانی در تقابل ونبردهای قدرتی هستند یا به عبارت عامیانه خودمانی هرکجا باد بهتری بوزد پرچم خود را به همان طرف می سپارند.
منابع؛
۱.برای توضیح رقابت قدرتهای بزرگ، موازنه و منطق بقا.
Robert Keohane – After Hegemony
۲.برای فهم سیاست خارجی روسیه در نظم چندقطبی.
Stephen Blank
۳.برای فهم سیاست خارجی چین و منطق گسترش نفوذ آن.
Andrew Nathan & Andrew Scobell – China’s Search for Security.
۲۷اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ خوزستان _اهواز
