نویسنده: حجت الاسلام دکتر مهدی جابری زاده انصاری چکیده
مفهوم «مقاومت» و «استکبارستیزی» از مؤلفه‌های بنیادین اندیشه سیاسی حضرت امام خمینی(ره) به شمار می‌رود که نقش مهمی در شکل‌گیری گفتمان انقلاب اسلامی و جهت‌گیری‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران ایفا کرده است. این مفاهیم در چارچوب آموزه‌های قرآنی، مبانی فقه سیاسی شیعه و تجربه تاریخی سلطه قدرت‌های بزرگ بر جوامع اسلامی صورت‌بندی شده‌اند. هدف این پژوهش بررسی مبانی نظری و ابعاد مفهومی مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه امام خمینی است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر تحلیل منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مقاومت در اندیشه امام خمینی بر اصولی همچون نفی سلطه بیگانگان، استقلال سیاسی، خودباوری فرهنگی و مشارکت مردمی استوار است و استکبارستیزی به عنوان یک راهبرد فعال برای مقابله با نظام سلطه جهانی مطرح می‌شود. در این چارچوب، مقاومت نه تنها یک موضع سیاسی بلکه بخشی از منظومه فکری گسترده‌تری درباره حکومت اسلامی، عدالت و استقلال امت اسلامی است.

کلیدواژه‌ها: امام خمینی، مقاومت، استکبارستیزی، فقه سیاسی، استقلال سیاسی
مقدمه
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) تأکید بر استقلال، عزت و مقابله با سلطه قدرت‌های استکباری است. در گفتمان سیاسی ایشان، مفهوم «استکبار جهانی» به ساختاری از قدرت در نظام بین‌الملل اشاره دارد که با بهره‌گیری از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی درصدد سلطه بر ملت‌هاست. در مقابل، «مقاومت» به عنوان راهبردی برای حفظ استقلال و کرامت جوامع اسلامی مطرح می‌شود.
اندیشه مقاومت در دیدگاه امام خمینی ریشه در مبانی قرآنی و فقهی دارد. آیه «لَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» (قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۴۱) که در فقه اسلامی به قاعده «نفی سبیل» مشهور است، یکی از مبانی نظری این دیدگاه به شمار می‌آید. امام خمینی در آثار فقهی خود با استناد به این اصل، هرگونه سلطه سیاسی و اقتصادی بیگانگان بر جامعه اسلامی را مردود می‌داند (روح‌الله موسوی خمینی، کتاب البیع، جلد ۲، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۴۶۲).
از سوی دیگر، تجربه تاریخی دخالت قدرت‌های خارجی در کشورهای اسلامی و به‌ویژه ایران در دوران معاصر، زمینه اجتماعی و سیاسی شکل‌گیری این اندیشه را تقویت کرده است. از این رو بررسی مبانی نظری و ابعاد مفهومی مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه امام خمینی می‌تواند به درک دقیق‌تر گفتمان سیاسی انقلاب اسلامی کمک کند.
پیشینه پژوهش
پژوهش‌های متعددی در زمینه اندیشه سیاسی امام خمینی انجام شده است. حامد الگار در کتاب «اسلام و انقلاب» به بررسی مبانی فکری و سیاسی امام خمینی پرداخته و نقش اندیشه‌های ایشان در شکل‌گیری انقلاب اسلامی را تحلیل کرده است (Hamid Algar, *Islam and Revolution: Writings and Declarations of Imam Khomeini*, Berkeley: Mizan Press, 1981, p. 12).
سید امیر ارجمند نیز در کتاب «عمامه برای تاج» به بررسی ساختار اجتماعی و فکری انقلاب اسلامی پرداخته و نقش گفتمان مقاومت در بسیج اجتماعی را مورد توجه قرار داده است (Said Amir Arjomand, *The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran*, Oxford: Oxford University Press, 1988, p. 143).
والی نصر نیز در کتاب «احیای شیعه» تأثیر انقلاب اسلامی و اندیشه‌های امام خمینی بر تحولات سیاسی جهان اسلام را بررسی کرده است (Vali Nasr, *The Shia Revival*, New York: W. W. Norton, 2006, p. 138).
با وجود این پژوهش‌ها، بررسی جامع مفهوم مقاومت و استکبارستیزی در چارچوب منظومه فکری امام خمینی همچنان نیازمند تحلیل دقیق‌تر منابع اصلی و آثار ایشان است.
اهداف پژوهش
هدف اصلی این پژوهش تبیین مبانی نظری و ابعاد مفهومی مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه امام خمینی است.
اهداف فرعی عبارت‌اند از:
– بررسی ریشه‌های قرآنی و فقهی مفهوم مقاومت در اندیشه امام خمینی
– تحلیل مفهوم استکبار و استکبارستیزی در گفتمان سیاسی ایشان
– تبیین نقش مردم و استقلال سیاسی در راهبرد مقاومت
پرسش‌های پژوهش
پرسش اصلی
مفهوم مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه سیاسی امام خمینی بر چه مبانی نظری استوار است؟
پرسش‌های فرعی
1. مبانی قرآنی و فقهی مقاومت در اندیشه امام خمینی چیست؟۲. مفهوم استکبار و استکبارستیزی در گفتمان سیاسی ایشان چگونه تعریف می‌شود؟
3. چه رابطه‌ای میان استقلال سیاسی، مشارکت مردمی و راهبرد مقاومت در اندیشه امام خمینی وجود دارد؟ فرضیه پژوهش
به نظر می‌رسد مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه امام خمینی مبتنی بر ترکیبی از مبانی قرآنی، فقه سیاسی شیعه و تجربه تاریخی سلطه قدرت‌های خارجی بر جهان اسلام است و در قالب راهبردی برای حفظ استقلال سیاسی و هویت اسلامی مطرح می‌شود. روش پژوهش
این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اصلی اندیشه امام خمینی از جمله آثار فقهی و مجموعه «صحیفه امام» گردآوری شده است. در این روش تلاش شده است مفاهیم کلیدی اندیشه امام خمینی تحلیل و در چارچوب نظری منسجم بررسی شود.
تحلیل اندیشه مقاومت و استکبارستیزی در اندیشه امام خمینی
مبانی قرآنی مقاومت
یکی از مهم‌ترین مبانی نظری مقاومت در اندیشه امام خمینی آموزه‌های قرآنی است. در قرآن کریم اصل نفی سلطه بیگانگان بر مسلمانان مطرح شده است. امام خمینی این اصل را در حوزه سیاست و روابط بین‌الملل نیز قابل تعمیم می‌دانست. به اعتقاد ایشان، جامعه اسلامی نباید تحت سلطه قدرت‌های خارجی قرار گیرد و هرگونه رابطه‌ای که منجر به وابستگی شود با اصول اسلامی ناسازگار است (روح‌الله موسوی خمینی، کتاب البیع، جلد ۲، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۴۶۲).
استقلال سیاسی و نفی وابستگی
در اندیشه امام خمینی استقلال سیاسی یکی از مهم‌ترین شاخص‌های عزت ملی و دینی است. ایشان معتقد بود وابستگی به قدرت‌های خارجی موجب از دست رفتن استقلال و تضعیف هویت اسلامی می‌شود.
امام خمینی در این زمینه می‌گوید:
«ملت‌هایی که می‌خواهند مستقل باشند باید در مقابل قدرت‌های بزرگ بایستند» (روح‌الله موسوی خمینی، صحیفه امام، جلد ۱۰، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۱۱۵).
مفهوم استکبار جهانی
در گفتمان سیاسی امام خمینی، استکبار به قدرت‌هایی اشاره دارد که با تکیه بر ابزارهای مختلف درصدد سلطه بر ملت‌ها هستند. ایشان از اصطلاح «استکبار جهانی» برای توصیف ساختار قدرت در نظام بین‌الملل استفاده می‌کرد.
به گفته ایشان:
«قدرت‌های بزرگ دنیا می‌خواهند ملت‌ها را تحت سلطه خود نگه دارند و منابع آنها را غارت کنند» (روح‌الله موسوی خمینی، صحیفه امام، جلد ۱۳، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۲۲۳).
مقاومت به عنوان راهبرد سیاسی
در اندیشه امام خمینی مقاومت صرفاً یک موضع دفاعی نیست، بلکه راهبردی فعال برای مقابله با سلطه و تحقق استقلال است. شعار «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» بیانگر این رویکرد در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بود.
امام خمینی تأکید می‌کند:
«ما زیر بار سلطه شرق و غرب نمی‌رویم» (روح‌الله موسوی خمینی، صحیفه امام، جلد ۵، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۴۵۲).
نقش مردم در تحقق مقاومت
در اندیشه امام خمینی مردم نقش اساسی در تحقق مقاومت دارند. ایشان معتقد بود که قدرت واقعی نظام اسلامی در حمایت و مشارکت مردم نهفته است.
در این زمینه می‌فرماید:
«پشتیبان ولایت فقیه باشید تا به مملکت شما آسیبی نرسد» (روح‌الله موسوی خمینی، صحیفه امام، جلد ۱۴، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸، ص ۳۷۵).
برخی پژوهشگران علوم سیاسی نیز تأکید کرده‌اند که بسیج مردمی و مشارکت گسترده اجتماعی از عوامل اصلی موفقیت انقلاب اسلامی بوده است (Said Amir Arjomand, *The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran*, Oxford University Press, 1988, p. 143).
## تأثیرات منطقه‌ای اندیشه مقاومت
اندیشه مقاومت امام خمینی تأثیرات قابل توجهی بر تحولات سیاسی جهان اسلام داشته است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند انقلاب اسلامی ایران موجب شکل‌گیری گفتمان جدیدی از مقاومت در منطقه شد.
والی نصر در این زمینه می‌نویسد که انقلاب اسلامی «الگوی جدیدی از بسیج سیاسی مبتنی بر هویت دینی و مقاومت در برابر سلطه خارجی ارائه کرد» (Vali Nasr, *The Shia Revival*, New York: W. W. Norton, 2006, p. 138).
نتیجه‌گیری
بررسی اندیشه‌های سیاسی امام خمینی نشان می‌دهد که مفهوم مقاومت و استکبارستیزی جایگاه مرکزی در منظومه فکری ایشان دارد. این اندیشه بر مبانی قرآنی، اصول فقه سیاسی شیعه و تجربه تاریخی سلطه قدرت‌های خارجی بر جوامع اسلامی استوار است. در این چارچوب، مقاومت به عنوان راهبردی برای حفظ استقلال سیاسی، احیای هویت اسلامی و مقابله با نظام سلطه جهانی مطرح می‌شود.همچنین در اندیشه امام خمینی، مشارکت مردم و خودباوری ملی از عوامل اصلی تحقق مقاومت محسوب می‌شوند. این دیدگاه نه تنها در شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران نقش مهمی داشت، بلکه در سطح منطقه‌ای نیز به شکل‌گیری گفتمان جدیدی از مقاومت در جهان اسلام انجامید.
فهرست منابع
الگار، حامد. *اسلام و انقلاب: نوشته‌ها و بیانیه‌های امام خمینی*. ترجمه و تدوین: حمید الگار. تهران: انتشارات میزان، ۱۳۶۲.
ارجمند، سید امیر. *عمامه برای تاج: انقلاب اسلامی در ایران*. ترجمه حسن کامشاد. تهران: نشر مرکز، ۱۳۷۷.
خمینی، روح‌الله موسوی. *صحیفه امام*. جلدهای ۵، ۱۰، ۱۳ و ۱۴. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸.
خمینی، روح‌الله موسوی. *کتاب البیع*. جلد ۲. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸.
خمینی، روح‌الله موسوی. *ولایت فقیه: حکومت اسلامی*. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸.
نصر، والی. *احیای شیعه: چگونه درگیری‌های درون اسلام آینده را شکل می‌دهد*. نیویورک: انتشارات دبلیو. دبلیو. نورتون، ۲۰۰۶.