به گزارش مهدی محمدزاده، خبرنگار مجموعه خبری جهان اخبار – در ادامه سلسله برنامه‌های تحلیلی و میدانی «افق گفت‌وگوها»، این بار با حضور در میان یکی از طوایف محترم و عزیز، طایفه محترم کنانه، میزبان یک گردهمایی کمنظیر بودیم. این ویژه‌برنامه در فضایی صمیمی اما پرمعنا، در دل اردوگاه عشایری این طایفه واقع در شمال شرق اهواز برگزار شد؛ جایی که هنوز بوی نان تنوری و چای دم‌کرده روی آتش، با خاطرات روزهای سخت جنگ و ایثار عجین شده است.
مضیف (مهمانسرای سنتی عرب) این بار میزبان چهره‌های شاخصی بود که هر یک از زاویه‌ای به موضوع راهبردی «اتحاد اقوام» نگاه می‌کردند. در این نشست، شیخ طایفه کنانه، مسئول ستاد عشایر استان خوزستان، یک کارشناس برجسته مسائل سیاسی و اجتماعی و همچنین مجری توانمند و کاربلد جناب آقای محمد سلامی، مدیریت و هدایت کلامی این برنامه را بر عهده داشتند. آنچه این رویداد را از یک گفت‌وگوی معمولی متمایز می‌ساخت، حضور چهره‌هایی از نسل‌های مختلف، از پیشکسوتان دوران دفاع مقدس تا جوانان تحصیل‌کرده طایفه بود که هر کدام روایت تازه‌ای از معنای «وحدت» ارائه دادند.
در ابتدای برنامه، جناب آقای محمد سلامی با مقدمه‌ای کوتاه اما پرمحتوا، فضای گفت‌وگو را ترسیم کردند. ایشان با اشاره به تنوع قومی و زبانی در ایران، خوزستان را «ویترین هم‌زیستی» نامیدند و تأکید کردند که پرداختن به موضوع اتحاد اقوام، نه یک شعار، بلکه یک ضرورت تاریخی، فرهنگی و امنیتی برای این مرزوبوم است. سپس نوبت به اولین میهمان رسید تا روایت خود را از روزهای پرالتهاب جنگ تحمیلی و پیوندهای ناگسستنی میان قبایل عرب، لر، بختیاری، کرد و فارس در جبهه‌های حق علیه باطل بازگو کند.
مهمان اول
ایشان با چشمانی که هنوز برق جوانی و غیرت در آنها موج می‌زد، سخن را اینگونه آغاز کرد: «اگر امروز از اتحاد اقوام حرف می‌زنیم، باید برگردیم به سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷. من در عملیات والفجر ۸ و کربلای ۵ حضور داشتم. در آن سنگرها، کنار من یک برادر کرد از سنندج می‌جنگید، سمت راست من یک لر بختیاری از ایذه، و سمت چپم یک بلوچ از چابهار. هیچ‌کس نمی‌پرسید تو عربی حرف می‌زنی یا ترکی یا فارسی. مهم فقط این بود که دشمن بعثی پشت خاکریز ایستاده و ما باید از ناموس و خاکمان دفاع کنیم.» مهمان اول با صدایی گرفته ادامه داد: «من به یاد دارم شبی را که در سنگر، برادر کردم برایمان ترانه‌ای کردی خواند و ما هم برایش سرود‌های عربی درباره شجاعت خواندیم. آن شب، فهمیدیم که خون، همواره از زبان و لهجه، قرمزتر و صادقانه‌تر است. جنگ به ما آموخت که اتحاد، یک انتخاب نیست؛ یک واکنش طبیعی در برابر تهدید مشترک است. اما نکته اینجاست که بعد از جنگ، متأسفانه برخی کوشیدند این اتحاد را کمرنگ کنند. ما وظیفه داریم نه فقط در میدان نبرد، بلکه در میدان زندگی، فرهنگ و اقتصاد، این پیمان برادری را حفظ کنیم.» ایشان با اشاره به دلاوری‌های رزمندگان عرب در هویزه و سوسنگرد، خواستار ثبت خاطرات شفاهی این هم‌دلی‌ها در کتب درسی شدند و افزودند: «نسل امروز باید بداند که اتحاد اقوام، سرمایه‌ای است که با خون بهای شهیدان به دست آمده، نه یک شعار سیاسی زودگذر.»
مهمان دوم
مهمان دوم با نگاهی تحلیلی و آینده‌نگر، موضوع را از زاویه «هم‌زیستی پساجنگ» ورق زد. ایشان گفت: «نسل ما جنگ را ندیده، اما زخم‌های آن را در رفتارهای اقتصادی، مهاجرت‌ها و حتی ازدواج‌های بین‌قبیله‌ای دیده است. متأسفانه در دهه ۷۰ و ۸۰، شاهد نوعی فاصله‌گزینی میان برخی طوایف بودیم؛ نه به خاطر کینه، بلکه به خاطر نبود برنامه‌ریزی برای تداوم اتحاد. اما خوشبختانه در سال‌های اخیر، با رشد شبکه‌های اجتماعی و افزایش رفت‌وآمدهای بین‌استانی، موج جدیدی از هم‌گرایی شکل گرفته است. برای نمونه، ازدواج‌های بین‌طایفه‌ای در کنانه با طوایف بختیاری و شوشتری در دو سال اخیر ۴۰ درصد افزایش داشته است.» او به نقش آموزش و دانشگاه در این هم‌گرایی اشاره کرد و افزود: «دانشگاه‌های اهواز، دزفول و آبادان امروز تبدیل به کارگاه‌های بزرگ گفت‌وگوی قومی شده‌اند. دانشجوی عرب، لر و فارس در یک تیم علمی، پروژه مشترک تعریف می‌کنند و این یعنی تداوم همان روحیه جبهه، اما در لباس علم و پژوهش.» مهمان دوم با نقد رسانه‌های ملی بر لزوم پوشش بیشتر از ظرفیت‌های گردشگری عشایری و معرفی آداب مشترک اقوام تأکید کرد و گفت: «ما باید از اتحاد دفاعی به اتحاد اقتصادی و فرهنگی برسیم. طایفه کنانه با دامداری و کشاورزی خود، می‌تواند با طایفه‌های همجوار زنجیره تأمین محصولات لبنی و صنایع دستی تشکیل دهد. این همان اتحاد پایدار است که بعد از جنگ، جانشین سنگر و خاکریز خواهد شد.»
مهمان سوم
مهمان سوم با ورود به کلام، دیدگاه زنان عشایر را درباره اتحاد اقوام بازگو کرد. وی با اشاره به نقش محوری زنان در انتقال فرهنگ و زبان به نسل‌های آینده، گفت: «در روزهای جنگ که مردان به جبهه می‌رفتند، زنان کنانه با زنان لر و بختیاری در پشت جبهه، نان می‌پختند، بار مهمات می‌بستند و از کودکان و سالخوردگان مراقبت می‌کردند. در آن روزها، زبان مشترک ما “مادری” بود؛ فرقی نمی‌کرد که کودک عربی حرف بزند یا لری. امروز نیز زنان می‌توانند موتور محرک اتحاد باشند. ما در مدارس عشایری، جشن‌های مشترک برگزار می‌کنیم؛ مثلاً در جشن خرمن، طوایف مختلف با لباس‌های محلی خود شرکت می‌کنند و این صحنه، زیباترین نمود وحدت است.» ایشان با اشاره به تغییر نقش زنان از مدیریت خانه به مدیریت اجتماع، خواستار حمایت از تعاونی‌های زنان عشایر در سراسر خوزستان شد و تأکید کرد: «اگر زنان کنانه با زنان طایفه بنی‌طرف و زبید در یک تعاونی، صنایع دستی تولید و صادر کنند، این یعنی اتحاد در عمل، نه فقط در شعار.» مهمان سوم همچنین به تأثیر ازدواج‌های بین‌قومی در کاهش تعصبات خشک قبیله‌ای اشاره کرد و آن را «دیپلماسی مادرانه» برای همدلی بیشتر دانست.
مهمان چهارم
ایشان با تأکید بر آموزه‌های اسلامی و سیره نبوی، اتحاد اقوام را یک دستور دینی و اخلاقی برشمردند. مهمان چهارم گفت: «پیامبر اکرم (ص) در خطبه وداع، همگی انسان‌ها را برابر شمردند و نژاد و قبیله را ملاک برتری ندانستند. در قرآن نیز آیه شریفه “یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا” به روشنی بر هدف آفرینش اقوام یعنی “تعارف” و هم‌شناختی تأکید دارد. متأسفانه برخی در طول تاریخ، این اصل را به ابزار تفرقه تبدیل کردند، اما طایفه کنانه همواره نشان داده که هم‌زیستی با برادران لر و کرد و فارس را نه یک تحمل، بلکه یک افتخار می‌داند.» ایشان با ذکر خاطره‌ای از حضور مبلغان دینی از شهرهای مختلف در منطقه طی دوران جنگ و پس از آن، از نقش مساجد و حسینیه‌ها به عنوان پایگاه‌های اتحاد نام بردند و افزودند: «در عزاداری‌های محرم، طوایف مختلف با سبک‌های گوناگون عزاداری می‌کنند، اما همه در یک صف، بر سینه‌زنی می‌زنند. این صحنه، جلوه‌ای از همان اتحاد زیر پرچم توحید است.» وی همچنین بر لزوم پرهیز از سیاست‌زدگی در بحث اقوام تأکید کرد و گفت: «مسئولان باید از طوایف به عنوان سرمایه‌های اجتماعی حمایت کنند، نه اینکه آنها را در مقابل یکدیگر قرار دهند.»
مهمان پنجم
مهمان پنجم با نگاه توسعه‌محور، اتحاد اقوام را کلید حل مشکلات معیشتی دانست. ایشان گفت: «بعد از جنگ، بزرگترین چالش برای عشایر، موضوع معیشت و مراتع بود. متأسفانه گاهی رقابت‌های ناسالم بر سر چراگاه‌ها و منابع آب، میان طوایف تنش ایجاد می‌کرد. اما در یک دهه اخیر، با تشکیل شوراهای حل اختلاف عشایری و ستاد عشایر استان، بیش از ۷۰ درصد این تنش‌ها به توافقات برد-برد تبدیل شده است. در منطقه کنانه، ما نمونه موفقی از مدیریت مشترک مراتع با طایفه همجوار بنی‌سالم داریم که الگویی برای کل خوزستان شده است.» او با اشاره به ظرفیت صادرات دام و صنایع دستی عشایر به کشورهای حوزه خلیج فارس، بر لزوم یکپارچه‌سازی برند «محصولات عشایری» تأکید کرد و افزود: «اگر هر طایفه با برند جداگانه وارد بازار شود، قدرت رقابت ندارد. اما وقتی طوایف کنانه، کعب و مشعشعی در یک تشکل واحد گرد هم آیند، می‌توانند سهم بزرگی از بازارهای منطقه‌ای را به دست آورند. اتحاد اقتصادی، همان پل محکمی است که می‌تواند جای خالی سنگرهای جنگ را پر کند.» مهمان پنجم خواستار تسریع در اجرای طرح‌های آبیاری نوین در مناطق عشایری و نیز ایجاد بازارچه‌های مرزی مشترک برای محصولات اقوام مختلف شد.
مهمان ششم
ایشان با رویکرد تاریخی، ریشه‌های اتحاد اقوام در کنانه را واکاوی کرد. مهمان ششم گفت: «برخلاف برخی روایت‌ها که می‌خواهند طوایف عرب را تازه‌وارد یا منزوی نشان دهند، اسناد تاریخی نشان می‌دهد که طایفه کنانه از دوره صفویه تا قاجار، همواره با حکومت‌های مرکزی و نیز با طوایف لر و کرد، پیمان‌های همکاری داشته‌اند. در جریان جنبش تنباکو و همچنین انقلاب مشروطه، بزرگان کنانه با دیگر اقوام برای دفاع از حقوق مردم هم‌صدا شدند. جنگ تحمیلی نیز تنها یک نمونه برجسته از این همبستگی دیرینه بود، نه نقطه آغاز آن.» او با اشاره به اشعار محلی و سینه‌به‌سینه‌های موجود در منطقه، از وجود آیین‌های مشترک مانند نوروز، مراسم باران‌خواهی و عروسی‌های دسته‌جمعی میان قبایل مختلف گفت و افزود: «متأسفانه در دهه‌های اخیر، برخی جریانات سیاسی خواسته‌اند از اختلافات قومی بهره‌برداری کنند، اما بزرگان طایفه کنانه با هوشیاری، هرگز اجازه ندادند که این دامنه‌های کهن، تبدیل به دیوار جدایی شود.» وی بر لزوم ثبت میراث ناملموس اتحاد اقوام در یونسکو و تدوین اطلس فرهنگی خوزستان تأکید کرد.
مهمان هفتم
آخرین مهمان، اما نه کم‌اهمیت‌ترین، از نسل دیجیتال طایفه بود. او با شور و حرارت جوانی، گفت: «فضای مجازی امروز بزرگترین میدان جنگ نرم علیه اتحاد اقوام است. دشمن با شایعه‌پراکنی و برجسته‌سازی تفاوت‌های جزئی، می‌خواهد بین ما تفرقه بیندازد. اما ما جوانان کنانه، با تولید محتوای چندزبانه و معرفی زیبایی‌های فرهنگی طوایف مختلف در اینستاگرام و آپارات، پادزهری قوی برای این سم‌اندازی هستیم. در دو سال گذشته، گروهی از جوانان عرب، لر، ترک و بلوچ در یک شبکه اجتماعی، چالش “یک روز با لباس محلی هم‌سایه” را راه‌اندازی کردند که میلیون‌ها بازدید داشت.» او با تأکید بر لزوم آموزش سواد رسانه‌ای به عشایر، از مسئولان خواست تا برای جوانان نخبه طوایف، دوره‌های تولید محتوای حرفه‌ای برگزار کنند و افزود: «ما می‌توانیم با ساخت فیلم‌های کوتاه و پادکست‌های مشترک، روایت واقعی از اتحاد اقوام را به کل کشور و حتی جهان نشان دهیم. اتحاد، نیازمند روایت‌های تازه و زبان روز است.»
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری برنامه با حضور شیخ طایفه و مسئول ستاد عشایر استان خوزستان:
در پایان این ویژه‌برنامه چندساعته که با استقبال گرم حضار و پرسش‌های جذاب جوانان همراه بود، شیخ طایفه کنانه با برخاستن از جایگاه خود، ضمن تشکر از همه مهمانان و عوامل مجموعه خبری جهان اخبار، اظهار داشت: «ما در طایفه کنانه، اتحاد را نه یک تاکتیک که یک استراتژی برای بقا و بالندگی می‌دانیم. از روزگاران قدیم تا امروز، هرگاه با هم بودیم، دشمن از ما هراس داشت و هرگاه پراکنده شدیم، آسیب دیدیم. جنگ به ما نشان داد که دشمن مشترک، مرزهای قبیله‌ای را نابود می‌کند، اما ما نشان دادیم که پس از جنگ نیز با همدلی، می‌توانیم مرزهای جدیدی از توسعه و هم‌افزایی را ترسیم کنیم. پیام ما به همه اقوام ایران این است که این خاک، به اندازه وسعت دل‌هایمان، گنجایش همه فرهنگ‌ها را دارد و تکثر قومی، نقطه قوت ماست، نه نقطه ضعف.»
در ادامه، مسئول ستاد عشایر استان خوزستان نیز ضمن قدردانی از میزبانی شایسته طایفه کنانه و برنامه‌ریزی دقیق ویژه‌برنامه «افق گفت‌وگوها»، بر حمایت همه‌جانبه ستاد از طرح‌های هم‌گرایی عشایری تأکید کرد و گفت: «اتحادی که در جنگ تحمیلی با خون شهیدان رقم خورد، اکنون باید در قالب توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و اقتصاد مقاومتی ادامه یابد. ستاد عشایر با جدیت از تشکیل تعاونی‌های بین‌طایفه‌ای، ایجاد کارگروه‌های مشترک برای مدیریت منابع و همچنین برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و ورزشی میان طوایف مختلف حمایت خواهد کرد. خوزستان بدون همدلی اقوامش، خوزستان نیست و ما این را خوب می‌دانیم.»
مجری برنامه، جناب آقای محمد سلامی، در پایان با جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده، به پنج محور کلیدی از این گفت‌وگوها اشاره کرد:
۱. اتحاد اقوام ریشه در تاریخ، دین و خون شهیدان دارد و یک ارزش فراجناحی است.
۲. پس از جنگ، اتحاد باید از میدان نبرد به صحنه‌های اقتصاد، فرهنگ، آموزش و دیپلماسی اجتماعی منتقل شود.
۳. زنان و جوانان، دو بال اصلی این اتحاد در نسل جدید هستند که نیازمند ابزارها و بسترهای نوین هستند.
۴. رسانه‌ها، به ویژه رسانه‌های ملی و فضای مجازی، مسئولیت خطیری در ترویج روایت‌های واقعی از هم‌زیستی اقوام بر عهده دارند.
۵. مسئولان و نهادهای دولتی باید از ظرفیت عشایر و طوایف به عنوان موتور توسعه مناطق مرزی و محروم استفاده کنند، نه صرفاً به عنوان جامعه‌ای در حاشیه.
