عبدالحسین کلانتری‌پور – کارشناس مسائل اجتماعی و سیاسی

در کالبدشکافیِ سیاست‌های منطقه‌ایِ جمهوری اسلامی و مواجهه‌ی آن با دولت‌های عربیِ همسایه، یک پرسشِ بنیادین همواره بی‌پاسخ مانده است: چرا اولتیماتوم‌ها، تذکراتِ رسمی و توصیه‌های سیاسیِ مکرر، نه‌تنها تغییری در رفتارِ این دولت‌ها ایجاد نمی‌کند، بلکه گاه به نظر می‌رسد که آنها را در موضعِ انفعالیِ خود راسخ‌تر نیز می‌سازد؟ پاسخ را باید در ماهیتِ ساختاریِ این دولت‌ها جستجو کرد. آنها، چنانکه از بیاناتِ میدانیِ کنشگرانِ انقلابی برمی‌آید، در اصل «گاوهای شیرده‌ای» هستند که از پستانِ نظامِ سلطه تغذیه می‌کنند و توانِ رویارویی با اراده‌ی آمریکا و اسرائیل را ندارند؛ نه از رویِ ناتوانیِ صرف، که به‌دلیلِ وابستگیِ ارگانیکِ اقتصاد، سیاست و حتی هویتِ ملی‌شان به هژمونیِ غرب. آنها کشورِ خود را که «ناموس» آنان محسوب می‌شود، در «اختراعِ آمریکا» قرار داده‌اند و با «قولِ معروف» – که استعاره‌ای از تعهداتِ پنهان و غیررسمیِ سیاست‌بازانِ منطقه‌ای است – سرنوشتِ ملت‌های خویش را به بازی گرفته‌اند. در این میان، تأکید بر «تذکر» یا «توصیه» به این دولت‌ها، حکایت از درکی ناقص از منطقِ قدرتِ آنها دارد؛ چراکه هرگونه هشدارِ لفظی، بدونِ اهرمی ملموس و بازدارنده، در برابرِ منافعِ کلانِ آنها، مانندِ تیری بر سپری از جنسِ فولادِ وابستگی است. پس باید پرسید که اهرمِ فشارِ بدیل چیست و چگونه می‌توان این معادله‌ی نابرابر را به سودِ جبهه‌ی مقاومت تغییر داد؟ پاسخِ گوینده، هرچند در لفافه، اما صریح است: «اهرمِ فشار» را باید در جنبش‌های مردمیِ درونِ خودِ این کشورهای عربی جست، اما نه به‌عنوانِ یک پروژه‌ی نیابتیِ صرف، بلکه به‌مثابه‌ی الگویی که از متنِ حضورِ پرشورِ مردمِ ایران در خیابان‌ها نشئت می‌گیرد. اینجا است که بحث به یک هسته‌ی مرکزیِ راهبردی گره می‌خورد: تا زمانی که مردمِ ایران، با همان روحیه‌ی جهادی و خداجویِ خویش، در میدان‌ها و خیابان‌ها حضور دارند، پیامِ استقامت به کلِّ منطقه مخابره می‌شود و دولت‌هایِ وابسته، ناگزیر از بازنگریِ در محاسباتِ خود خواهند شد. اما مسئله، فراتر از یک راهکارِ ساده است. گوینده با اشاره‌ای دقیق و بی‌پرده به «صد و هشتاد و چهار شب» حضورِ مستمر در خیابان‌ها، بر یک واقعیتِ انکارناپذیر صحه می‌گذارد: این حضور، نه یک کنشِ مقطعی یا اعتراضی، که خودْ «انتقامی تدریجی» از نظامِ سلطه است. انتقامی که با شمشیر و تفنگ رقم نمی‌خورد، بلکه با «صبرِ استراتژیک» و «پایداریِ شبانه‌روزی» معنا می‌یابد. مردمی که خود را نه نظامی، نه انتظامی و نه امنیتی می‌دانند، اما در عمل، پشتیبانِ بی‌چون و چرایِ نیروهای مسلح و انتظامیِ کشور هستند، گویی که هر شب با قدم‌های خود در خیابان‌ها، خطِّ دفاعیِ جدیدی را ترسیم می‌کنند. این حضورِ یک‌پارچه و شبانه، که در آن «موکب‌داران» و «خداجویان» با هم یکی می‌شوند، نشان می‌دهد که «خستگی» در قاموسِ این ملت معنا ندارد؛ بلکه آنچه آنها از آن خسته شده‌اند، خودِ «عدمِ احساسِ خستگی» است؛ عبارتی که در پس‌زمینه‌ی خود، نوعی شورمندیِ متعالی و گسست از زیستِ عادی را به تصویر می‌کشد. این شورمندی، اما به‌هیچ‌وجه به‌معنایِ نادیده‌گرفتنِ تهدیداتِ درونی نیست. در میانه‌ی همین تحلیلِ سیاسیِ کلان، گوینده با هوشیاریِ تمام، به یک زخمِ کهنه و تازه‌ی اقتصادی اشاره می‌کند: «افزایشِ قیمتِ دلار». او با قاطعیت از «دست‌های مافیایی» و «انگیزه‌های ضدِّ انقلابی» سخن می‌گوید که پشتِ پرده‌ی نوساناتِ ارزی قرار دارند. اینجاست که تحلیلِ سیاسی با آسیب‌شناسیِ اقتصادی پیوندی ناگسستنی می‌خورد. افزایشِ دلار، نه یک پدیده‌ی صرفاً بازارمحور، که بخشی از یک جنگِ ترکیبیِ حساب‌شده است تا از طریقِ فشارِ معیشتی، اراده‌ی ملی را تضعیف کند و حضورِ انقلابیِ مردم در خیابان‌ها را با دغدغه‌های روزمره‌ی نان و معیشت خنثی سازد. گوینده به‌درستی تأکید دارد که این قضیه «مدیریت» می‌شود و پشتِ آن، یک شبکه‌ی پیچیده‌ی مافیایی و سیاسی قرار دارد که با بهره‌گیری از خلأهای نظارتی، اهدافِ فرامنطقه‌ای را دنبال می‌کند. از این منظر، هرگونه غفلت از این جبهه، می‌تواند زحماتِ حضورِ شبانه‌روزیِ مردم در میدان‌ها را بی‌اثر کند و سرمایه‌ی عظیمِ اجتماعیِ نظام را به هدر دهد. بنابراین، آنچه به‌عنوان یک راهبردِ جامع از لابه‌لای این سطور برمی‌آید، عبارت است از: «تغییرِ رویه‌ی تعامل با دولت‌های عربی» از طریقِ «تقویتِ اهرم‌های فشارِ مردمیِ درون‌منطقه‌ای» و در عینِ حال، «شفاف‌سازیِ اقتصادی» و «مقابله‌ی قاطع با فسادِ ارزیِ سازمان‌یافته». برای دولت‌های عربی، باید این پیام به‌وضوح مخابره شود که دوره‌ی «قولِ معروف» و «اختراعِ آمریکا» به سر آمده است و آنها نمی‌توانند هم‌زمان هم از سفره‌ی نظامِ سلطه ارتزاق کنند و هم ادعایِ همسایگیِ مسالمت‌آمیز با جمهوری اسلامی را داشته باشند. اما چگونه می‌توان این پیام را به گوشِ آنها رساند؟ نه با بیانیه‌های کاغذی، بلکه با نمایشِ قدرتِ نرمِ مردمی. همان‌گونه که مردمِ ایران با حضورِ خود در خیابان‌ها، یک «دموکراسیِ خیابانیِ انقلابی» را به نمایش می‌گذارند، می‌توانند الهام‌بخشِ جنبش‌های مشابهی در کشورهای عربیِ منطقه باشند تا آنها نیز از دولت‌های خود بخواهند که پایگاه‌های نظامیِ آمریکا و اسرائیل را جمع کنند و «دیگر بس است» بگویند. این، همان استراتژیِ «انتقامِ تدریجی» است که در آن، به‌جایِ انتقامِ نظامیِ لحظه‌ای، با یک فرایندِ تدریجی و متراکمِ فشارِ اجتماعی و سیاسی، معادلاتِ منطقه را به سودِ جبهه‌ی مقاومت تغییر می‌دهند. در این میان، نقشِ رهبریِ معظمِ انقلاب و روحیه‌ی ولایت‌پذیریِ مردم، همچون چراغی است که این مسیرِ پرفرازونشیب را روشن می‌کند. گوینده با ذکرِ نامِ مبارکِ آیت‌الله خامنه‌ای و تأکید بر «لبیک» گفتن به ندای ایشان، نشان می‌دهد که این حضورِ مردمی، هیچ‌گاه از چارچوبِ شرعی و انقلابیِ خود خارج نمی‌شود و در مسیرِ تعیین‌شده‌ی ولایت، گام برمی‌دارد. اما همه‌ی این مؤلفه‌ها، یعنی حضورِ مردمی، فشارِ منطقه‌ای و مبارزه با فساد، در یک نقطه به هم می‌رسند و آن، «بازدارندگیِ ترکیبی» است. بازدارندگی‌ای که نه تنها در عرصه‌ی نظامی، که در عرصه‌ی اقتصادی، روانی و دیپلماتیکِ عمومی تعریف می‌شود. دولت‌هایِ همسایه باید بدانند که اگر امروز با ما مماشات می‌کنند، فردا با اراده‌ی فولادینِ مردمی روبه‌رو خواهند شد که در خیابان‌ها به‌انتظارِ تحققِ وعده‌های الهی نشسته‌اند. همچنین، نباید از نقشِ رسانه‌ها و فضای مجازی در انعکاسِ این حضور و تبدیلِ آن به یک برندِ بین‌المللیِ مقاومت غافل شد. گوینده هرچند به‌صراحت به رسانه اشاره نمی‌کند، اما تأکیدِ او بر «حضورِ شبانه» و «یک‌پارچگی» مردم، خودْ گویایِ این مطلب است که این حضور، باید دیده شود و به‌عنوانِ یک «پیامِ بصریِ قدرتمند» در افکارِ عمومیِ جهانِ عرب و اسلام اثر بگذارد. در نهایت، آنچه که این مقاله‌ی تحلیلی را از یک گزارشِ معمولی به یک بیانیه‌ی راهبردی متمایز می‌سازد، پیوندِ عمیقِ آن با «مردم» است؛ نه مردم به‌عنوانِ تماشاگر، بلکه مردم به‌عنوانِ بازیگرِ اصلیِ میدانِ سیاست. گوینده از «ملتِ مبعوض» سخن می‌گوید؛ ملتی که گویی برای چنین روزهایی برگزیده شده است تا درسی از استقامت به همگان بدهد. او با اشاره به «شهید رحمت‌الله علیه» و «فرمایشِ تمام‌قاملی» که یادآورِ وصایایِ شهدا و امامِ راحل است، این حضور را در زمره‌ی تکالیفِ شرعی و الهی قرار می‌دهد و از آن به‌عنوان «توفیقی از سویِ خدا» یاد می‌کند که نصیبِ این ملت شده است. این نگاهِ توحیدی، به حضورِ خیابانی، عمقی متافیزیکی می‌بخشد که آن را از هرگونه تفسیرِ مادی و صرفاً سیاسی خارج می‌سازد. در این نگاه، «انتقامِ تدریجی» نه یک برنامه‌ی سیاسیِ خاکستری، که یک «جهادِ تبیین‌شده» است که در آن، هر شبِ حضور، هر قدم در میدان و هر لبیکی به ندایِ رهبری، یک گام به‌سویِ تحققِ وعده‌ی الهیِ پیروزیِ نهایی بر جبهه‌ی باطل است. به‌یقین، دشمنانِ این ملت، به‌ویژه آمریکا و رژیمِ صهیونیستی، از این روحیه‌ی جمعی و این ایستادگیِ بی‌نظیر هراس دارند؛ چراکه با تمامِ تجهیزاتِ نظامی و تبلیغاتی‌شان، نمی‌توانند در برابرِ «اراده‌ی توده‌ای» که با عشقِ به شهادت و حیاتِ طیبه گره خورده است، قد عَلَم کنند. از این رو، تقویتِ این روحیه و پاسداشتِ این حضور، نه یک انتخاب که یک ضرورتِ اجتناب‌ناپذیر است. دولت‌های عربیِ منطقه نیز، اگرچه امروز در ظاهر، بی‌توجه به هشدارها عمل می‌کنند، اما به‌خوبی می‌دانند که طوفانِ مردمیِ ایران، هر لحظه ممکن است به‌سویِ آنها نیز سرایت کند و معادلاتِ شکننده‌ی داخلی‌شان را بر هم بزند. به‌ویژه که گوینده با اشاره‌ی تلویحی به «ناموس» و «حیثیتِ ملیِ» این دولت‌ها، بر این نکته صحه می‌گذارد که آنها نیز دیر یا زود باید میانِ پایگاه‌های آمریکا و اسرائیل و منافعِ حقیقیِ ملت‌های خود، یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که با ادامه‌ی روندِ کنونی، به‌نفعِ ملت‌های مظلومِ منطقه رقم خواهد خورد. بنابراین، راهی که گوینده ترسیم می‌کند، راهی است که از دلِ «شب‌پیمایی‌هایِ مستمر» و «مجاهدتِ اقتصادیِ مردمی» می‌گذرد و به «بازسازیِ نظمِ منطقه‌ایِ بدونِ آمریکا» ختم می‌شود. او با قاطعیت اعلام می‌کند که این راه، هرچند دشوار و طولانی باشد، حتی اگر «ده سال» هم به‌درازا انجامد، با اراده‌ی پولادینِ ملتی که خداوند به آنها توفیقِ استقامت داده است، به‌پیروزی خواهد رسید. در پایان این تحلیل، باید اذعان کرد که رمزِ ماندگاریِ این راهبرد، در «هماهنگیِ میانِ میدانِ خیابان و اتاقِ سیاست» و همچنین «شفافیتِ اقتصادی» نهفته است تا دشمن نتواند از رخنه‌هایِ اقتصادی، به پیکره‌ی انقلاب ضربه بزند. همان‌گونه که گوینده اشاره دارد، «دست‌های مافیایی» در هر دو سویِ سیاسی و اقتصادی، تهدیدی جدی برای این هماهنگی به شمار می‌روند و مقابله با آنها، به‌اندازه‌ی مقابله با دشمنِ خارجی، اهمیت دارد. از این منظر، «بیداریِ مردمی» در هر دو جبهه‌ی سیاسیِ بیرونی و اقتصادیِ درونی، کلیدِ اصلیِ موفقیت است و هیچ‌گاه نباید از یاد برد که ملتِ ایران، با همان شور و شوقِ روزهایِ اولِ انقلاب، امروز نیز در خیابان‌ها حاضر است و این، بزرگ‌ترین سرمایه‌ی راهبردیِ نظامِ جمهوری اسلامی در برابرِ تمامِ توطئه‌هایِ استکبارِ جهانی است.