منوچهر برون:
چرا موسیقی ما از نوآوری فاصله گرفته است؟
منوچهربرون
در نشستی دوستانه با جمعی از دوستان بختیاری، در معیت استاد علی حافظی، نوازنده و موسیقیدان نام‌آشنای خوزستان، بحث به موسیقی بختیاری رسید؛ به موسیقی‌ای که ریشه‌های عمیق در فرهنگ، تاریخ و زندگی مردم این سرزمین دارد، اما امروز با پرسشی جدی روبه‌روست: چرا موسیقی ما تا این اندازه به تکرار افتاده است؟
بحث دوستان به نقطه‌ای رسید که به گمان من باید جدی‌تر به آن فکر کرد. چرا بخش قابل توجهی از تولیدات موسیقایی ما بر محور چند چهره شناخته‌شده می‌چرخد و گاه به جای الهام گرفتن از بزرگان، به تقلید مستقیم از آنها می‌رسد؟ چرا صدای تازه، ملودی تازه و نگاه تازه کمتر مجال ظهور پیدا می‌کند؟
استاد حافظی در این نشست نکته مهمی را مطرح کردند: موسیقی ما باید نوآوری داشته باشد و جامعه و به‌خصوص نسل جوان، باید با آموزش موسیقی رشد کند. نسل امروز با نسل چند دهه قبل تفاوت دارد؛ گوش او، تجربه‌هایش، ابزارهای شنیداری‌اش و حتی شیوه ارتباطش با موسیقی تغییر کرده است. طبیعی است که اگر موسیقی بخواهد همچنان زنده بماند، باید بتواند با این تغییرات گفت‌وگو کند.
این سخن را نباید به معنای کنار گذاشتن موسیقی اصیل یا بی‌اعتنایی به میراث گذشتگان تعبیر کرد. برعکس؛ نوآوری واقعی بدون شناخت ریشه‌ها ممکن نیست. اما شناخت گذشته با تکرار گذشته تفاوت دارد.
موسیقی بختیاری گنجینه‌ای از نغمه‌ها، مقام‌ها، روایت‌ها و موتیف‌های فرهنگی است. «برنو» و بسیاری از عناصر و نمادهای موسیقایی گذشته، بخشی از حافظه فرهنگی ما هستند و ارزش تاریخی و هویتی خود را دارند؛ اما نمی‌توان انتظار داشت که نسل جوان امروز تنها با تکرار همان الگوها، همان روایت‌ها و همان فرم‌ها برای همیشه با موسیقی بختیاری ارتباط برقرار کند.
موسیقی، رودخانه است؛ اگر جاری باشد، زنده است و اگر در یک نقطه متوقف شود، دیر یا زود طراوت خود را از دست می‌دهد.
ما قرار نیست دوباره مسعود بختیاری، ملک مسعودی، اسدپور، رضا صالحی و دیگر بزرگان را تکرار کنیم. آنان جایگاه خود را دارند و بخشی از تاریخ موسیقی بختیاری‌اند. اتفاقاً احترام واقعی به این بزرگان، شاید در این باشد که نسل بعدی تلاش کند راه خودش را پیدا کند، نه اینکه نسخه‌ای کم‌رنگ‌تر از استادان گذشته باشد.
قرار نیست هر خواننده‌ای که می‌آید، شبیه خواننده قبلی بخواند؛ همان تحریرها را تکرار کند، همان جنس ملودی را انتخاب کند و همان فضا را بازسازی کند. اگر چنین باشد، در نهایت به جای یک جریان موسیقایی، با مجموعه‌ای از نسخه‌های تکراری روبه‌رو خواهیم شد.
هنرمند زمانی ماندگار می‌شود که امضای خودش را داشته باشد.
این مسئله فقط درباره موسیقی بختیاری نیست. در موسیقی سنتی ایران نیز گاهی شاهد نوعی سایه‌افکنی چهره‌های بزرگ بر نسل‌های بعد هستیم. استاد شجریان با جایگاه کم‌نظیر خود در تاریخ آواز ایران، طبیعی است که بر نسل‌های پس از خود اثر گذاشته باشد؛ اما اثرپذیری با تقلید تفاوت دارد. اگر قرار باشد هر خواننده جوانی بخواهد صدای استاد شجریان را بازتولید کند، فرصت کشف صداهای تازه از بین می‌رود.
استادان بزرگ باید آغاز راه باشند، نه پایان راه.
مشکل دیگری که نباید از کنار آن گذشت، آموزش است. اگر قرار است موسیقی بختیاری و دیگر گونه‌های موسیقی محلی آینده‌ای داشته باشند، باید از مرحله آموزش جدی گرفته شوند. نسل جوان باید موسیقی را بشناسد، نت و ریتم و ساختار را بیاموزد، با میراث موسیقایی خود آشنا شود و در عین حال امکان تجربه کردن داشته باشد. آموزش نباید فقط به حفظ کردن آنچه گذشتگان انجام داده‌اند محدود شود؛ باید قدرت خلق کردن را نیز پرورش دهد.
موسیقی زمانی زنده است که بتواند با زمانه خود حرف بزند.
البته نوآوری به معنای کنار گذاشتن هویت نیست. اتفاقاً هنر بزرگ آن است که ریشه را حفظ کند و شاخه تازه بسازد. می‌توان موسیقی بختیاری را حفظ کرد، اما تنظیم‌های تازه داشت؛ می‌توان از نغمه‌های قدیمی بهره گرفت، اما روایت تازه‌ای ساخت؛ می‌توان از سازهای اصیل استفاده کرد، اما ترکیب‌های جدید را آزمود؛ می‌توان شعر بختیاری را خواند، اما با زبان موسیقایی امروز با مخاطب ارتباط برقرار کرد.
در این مسیر البته باید مراقب یک خطر دیگر هم بود: نوآوری نباید بهانه‌ای برای از دست دادن هویت شود. هر تغییر و ترکیبی الزاماً نوآوری هنری نیست. نوآوری زمانی ارزشمند است که از شناخت، تجربه و اندیشه بیرون آمده باشد، نه صرفاً برای متفاوت بودن.
موسیقی بختیاری اگر می‌خواهد به نسل‌های آینده برسد، باید هم حافظه داشته باشد و هم جسارت؛ حافظه برای فراموش نکردن ریشه‌ها و جسارت برای ساختن آینده.شاید امروز بیش از هر زمان دیگری به هنرمندانی نیاز داریم که به جای پرسیدن «چگونه شبیه فلان استاد بخوانم؟» از خود بپرسند: «صدای من چیست؟»
پاسخ همین پرسش می‌تواند آغاز یک جریان تازه باشد.
ما به تکرار بزرگان نیاز نداریم؛ به ادامه دادن راه هنر نیاز داریم.
مسعود بختیاری باید در جایگاه خودش بماند، ملک مسعودی در جایگاه خودش، اسدپور و رضا صالحی و دیگر بزرگان نیز هر کدام در جایگاه تاریخی خود. نسل امروز باید از آنها بیاموزد، اما در نهایت به جایی برسد که وقتی صدایش شنیده می‌شود، مخاطب نگوید «این شبیه فلانی است»، بلکه بگوید:
این صدای خودش است.
و شاید همین، مهم‌ترین معنای نوآوری و شرط زنده ماندن موسیقی باشد.