نزدیک غروب، خبرنگار ما در خیابانی اصلی در اهواز مردی میانسال را با عصای سفید در لبه پیاده‌رو می‌بیند؛ نه خط‌کشی ویژه‌ای هست، نه چراغ صوتی، نه مسیر هدایتی. کمی آن‌طرف‌تر، جوانی روی ویلچر مانده و راهی جز رفتن روی آسفالت خیابان ندارد. این تصویر، روایت روزمره هزاران شهروند دارای معلولیت در خوزستان است؛ شهری که هنوز برای آن‌ها طراحی نشده است.
علی محمدی، شهروند روشندل، در گفت‌وگو با خبرنگار ما با صدایی لرزان می‌گوید: «هر روز از ترس پا در خیابان می‌گذارم. من هم حق دارم مثل بقیه رفت‌وآمد کنم، اما شهر مرا نمی‌بیند.» مشکل تنها روشندلان نیست؛ معلولان حرکتی، ویلچرنشینان و ناشنوایان نیز هر روز با موانعی روبه‌رو می‌شوند که برای دیگران به ذهن هم نمی‌رسد: ایستگاه‌های اتوبوس بدون نشانه صوتی یا لمسی، ساختمان‌های اداری با ورودی پله‌ای، و تقاطع‌های بدون هشدار شنیداری. شهر برای این شهروندان نه محل زندگی، که میدانی دشوار برای عبور است.
یک کارشناس مسائل شهری در گفت‌وگو با خبرنگار ما می‌گوید: «مشکل اصلی نبود امکانات نیست؛ نبود نگاه است. وقتی طراحی شهری بدون مشارکت خود افراد دارای معلولیت انجام می‌شود، نتیجه همین می‌شود که می‌بینیم.» بسیاری از پروژه‌های عمرانی حتی در مرحله طراحی، ضوابط دسترس‌پذیری را نادیده می‌گیرند.
در سال‌های اخیر برخی نهادها گام‌هایی برداشته‌اند؛ شهرداری‌ها بخشی از پیاده‌روها را مناسب‌سازی کرده‌اند، در برخی پارک‌ها رمپ اضافه شده و شوراها مصوباتی داشته‌اند.امااین اقدامات پراکنده و جزیره‌ای است؛ نه برنامه‌ای جامع وجود دارد و نه نظارتی مستمر. اینجاست که نقش شهرداری و شورای شهر برجسته می‌شود؛ نهادهایی که مسئولیت قانونی و انسانی دارند، اما مناسب‌سازی را در اولویت قرار نمی‌دهند. متأسفانه برخی اعضای شوراهای اسلامی شهرهای خوزستان نیز در سال‌های گذشته توجهی به مناسب‌سازی معابر برای معلولان حسی و حرکتی و روشندلان نداشته‌اند و این بی‌توجهی، مظلومیت آنان را دوچندان کرده است.
تلخ‌تر از نبود امکانات، وجود امکانات نادرست است؛ رمپ‌هایی با شیب تند، سطح لغزنده و ارتفاع غیراصولی که خودشان به مانع تبدیل شده‌اند. یک کارشناس در گفت‌وگو با خبرنگار ما می‌گوید: «رمپ غیراستاندارد بدتر از نبود رمپ است؛ چون هم اعتماد شهروند را از بین می‌برد و هم بودجه را هدر می‌دهد.» تلخ‌تر از آن، نصب لوله‌های آهنی در دهانه برخی رمپ‌هاست؛ لوله‌هایی که برای جلوگیری از پارک نصب شده‌اند، خود به مانعی جدی برای ویلچر و افراد دارای عصا تبدیل شده‌اند. این لوله‌ها نه‌تنها مانع پارک نیستند، بلکه مانع زندگی‌اند. آیا طراح این رمپ‌ها اندیشیده که قرار است از این مسیر یک ویلچرنشین عبور کند؟ این ناسازگاری، نشان همان «نبود نگاه» و «نبود مشارکت معلولان در طراحی» است.
مشکل کمتر پرداخته‌شده دیگر، نبود سرویس بهداشتی مناسب در بسیاری از ادارات و مراکز عمومی است؛ توالت فرنگی استاندارد، دستگیره ایمنی و فضای کافی برای چرخش ویلچر وجود ندارد. یک ویلچرنشین اگر ساعتی در اداره‌ای بماند، با مشکل جدی روبه‌رو می‌شود. این کمبود، محدودیتی بزرگ در حضور اجتماعی و شغلی است.
مناسب‌سازی شهری فقط یک خدمت نیست؛ حق شهروندی است. وقتی شهری برای فرد معلول قابل استفاده نباشد، بخشی از شهروندان از صحنه عمومی حذف شده‌اند؛ پیامدش انزوا، کاهش اشتغال، افت سلامت روان و تشدید فقر است.هزینه‌ای که جامعه برای این بی‌توجهی می‌پردازد، بسیار بیشتر از هزینه مناسب‌سازی است.مشکل اصلی نه کمبود بودجه، که نبود اراده و نظارت است. راهکارها ساده و کم‌هزینه‌اند: اجباری‌شدن ضوابط دسترس‌پذیری در همه پروژه‌های عمرانی، نظارت مستمر بر کیفیت رمپ‌ها، مسیرهای هدایتی لمسی، چراغ‌های صوتی، تجهیز سرویس‌های بهداشتی و مهم‌تر از همه، حضور نمایندگان تشکل‌های معلولان در مرحله طراحی و ارزیابی پروژه‌ها.
شهر، خانه همه شهروندان است. اگر خیابانی برای یک فرد روشندل قابل عبور نباشد، آن خیابان ناقص است. سؤال تلخ این است: تا کی باید شهروندان دارای معلولیت برای اثبات حق ساده‌شان در عبور و زیستن هر روز بجنگند؟ شوراهای اسلامی شهر، شهرداری‌ها و نهادهای متولی باید پاسخ این پرسش را در کوچه‌ها و خیابان‌های همین شهر بدهند، نه در گزارش‌های صوری. مظلومیت این شهروندان فریاد می‌کشد و سکوت در برابر آن پذیرفتنی نیست.
🖋 عبدالحمید گل‌افشان
