نقدی بر معیشت معلمان در آغاز سال تحصیلی؛ از مدارس دولتی تا غیرانتفاعی و حق‌التدریس
به قلم: یاسین اقبال
—
آغاز سال تحصیلی، برای خانواده‌ها یادآور خرید دفتر و کتاب و کیف و کفش است؛ برای دانش‌آموزان، شوق دیدن دوستان و معلمان جدید؛ اما برای معلمان، یادآور حقیقتی تلخ‌تر: فاصله گرفتن دوباره دستمزد از هزینه‌ها. گرانی سرسام‌آور، سفره‌ها را کوچک‌تر کرده و حقوق معلمان، به‌ویژه در مدارس دولتی، دیگر نه تنها کفایت زندگی را نمی‌کند، بلکه به‌صراحت زیر خط فقر ایستاده است. وزیر آموزش و پرورش در چنین شرایطی از کیفیت‌بخشی به آموزش، عدالت آموزشی و سند تحول بنیادین سخن می‌گوید؛ اما پرسش اصلی این است: معلمی که دغدغه اجاره‌خانه، قسط، دارو و نان شب دارد، چگونه می‌تواند با ذهنی آرام، آموزش عالی به فرزندان این کشور ارائه دهد؟ چگونه می‌توان از معلمی که خود در باتلاق معیشت دست‌وپنجه نرم می‌کند، انتظار خلاقیت، نوآوری و تربیت نسل آینده را داشت؟
سال تحصیلی که شروع می‌شود، هزینه‌ها یک‌باره سر باز می‌کنند. خانواده‌ها از گرانی لوازم‌التحریر می‌گویند و معلمان، از حقوقی که پیش از پایان ماه تمام می‌شود. معلم نیز خودش پدر یا مادر است؛ باید برای فرزندش کیف و کتاب بخرد، اجاره بپردازد، قبض برق و گاز را تسویه کند و در صف درمان بماند. اما دریافتی او با هیچ‌یک از این هزینه‌ها هم‌خوانی ندارد. بازار که هر روز گران‌تر می‌شود، معلم باید انتخاب کند: آیا این ماه گوشت بخرد یا پول قبض برق را بدهد؟ آیا برای فرزندش کتاب کمک‌درسی بخرد یا داروی همسرش را تهیه کند؟ اینها انتخاب‌های روزمره معلمی است که قرار بود الگوی مدیریت و برنامه‌ریزی برای نسل آینده باشد. اما امروز خودش در ساده‌ترین تصمیم‌های زندگی درمانده است. اینجا دیگر صحبت از رفاه نیست؛ صحبت از تأمین نیازهای اولیه زندگی است. صحبت از آبرو و کرامت انسانی است.
حقوق بسیاری از معلمان مدارس دولتی، به‌ویژه در سال‌های اخیر، با نرخ تورم نه تنها هم‌پا نشده، بلکه فاصله‌ای عمیق پیدا کرده است. وقتی تورم افسارگسیخته هر ماه سفره مردم را کوچک‌تر می‌کند، افزایش‌های اندک حقوق معلمان در حدی نیست که حتی یک ماه گرانی را جبران کند. معلمی که قرار بود ستون فرهنگ و آموزش باشد، امروز ناچار است برای گذران زندگی شغل دوم و سوم اختیار کند. بعضی صبح‌ها در یک مدرسه تدریس می‌کنند، عصرها در مدرسه‌ای دیگر و شب‌ها در کلاس خصوصی. بعضی دیگر مجبور شده‌اند تاکسی اینترنتی کار کنند، در مغازه‌ای اجاره‌ای پشت صندوق بایستند یا حتی در بازار دستفروشی کنند. معلمی که باید ذهنش پر از درس و طرح و برنامه باشد، ذهنش پر از محاسبه است: این ماه چقدر درآمد داشتم؟ کدام قسط را بدهم؟ کدام بدهی را عقب بیندازم؟ نتیجه روشن است: خستگی مضاعف، فرسودگی شغلی، کاهش انگیزه و در نهایت افت کیفیت آموزش. آیا این همان عدالت آموزشی است که سال‌ها از آن سخن گفته می‌شود؟ آیا این همان کیفیت‌بخشی است که وعده داده شده؟ وقتی معلم برای تأمین معاش خود باید سه شیفت کار کند، کجا فرصتی می‌ماند برای مطالعه، پژوهش، طراحی روش‌های نوین تدریس و توجه به نیازهای فردی دانش‌آموزان؟
معلمان مدارس دولتی با حقوق ناچیز و گاه ماه‌ها تأخیر در پرداخت دست‌وپنجه نرم می‌کنند. برخی از آنان ماه‌هاست حقوق نگرفته‌اند و برای دریافت حق قانونی خود باید بارها به اداره بروند، نامه بنویسند و التماس کنند. معلمی که باید در کلاس درس اقتدار داشته باشد، پشت درهای اداره خوار و ذلیل می‌شود. معلمان مدارس غیرانتفاعی، که خود تحت نظارت آموزش و پرورش فعالیت می‌کنند، بسیاری‌شان با قراردادهای شکننده، بدون بیمه کامل و با حقوقی کمتر از همکاران دولتی‌شان کار می‌کنند. این مدارس که شهریه‌های سنگین از خانواده‌ها می‌گیرند، گاه کمترین سهم را به معلمان خود می‌دهند. معلم غیرانتفاعی نه امنیت شغلی دارد، نه بیمه مناسب، نه حق بازنشستگی درست. اگر فردا مدرسه او را نخواهد، باید با دست خالی به دنبال کار برود. معلمان حق‌التدریس و خرید خدمات آموزشی نیز سال‌هاست بلاتکلیف مانده‌اند؛ نه امنیت شغلی دارند، نه درآمد مکفی، نه آینده روشن. این معلمان با همان دانش و همان توانایی تدریس می‌کنند، اما از کمترین حقوق و مزایا محروم‌اند. بعضی از آنان سال‌هاست در آموزش و پرورش کار می‌کنند اما هنوز نتوانسته‌اند رسمی شوند. هر سال وعده‌هایی داده می‌شود و هر سال این وعده‌ها در پیچ‌وخم بوروکراسی گم می‌شود. همه اینها یک واقعیت را نشان می‌دهد: بحران معیشت معلم، محدود به یک گروه نیست؛ یک بحران فراگیر و ساختاری است. از معلم روستای محروم تا معلم مدرسه غیرانتفاعی شهر بزرگ، همه در یک درد مشترک شریک‌اند.
این پرسش را باید با تمام وجود پرسید: چه گناهی این معلمان دارند؟ مگر همین معلمان در دوران کرونا با کمترین امکانات، آموزش را در دورترین روستاها زنده نگه نداشتند؟ مگر همین معلمان با گوشی‌های شخصی، اینترنت شخصی و هزینه شخصی، کلاس‌های آنلاین برگزار نکردند؟ مگر همین معلمان از جیب خود برای دانش‌آموزان بی‌بضاعت دفتر و مداد نخریدند؟ مگر همین معلمان پس از پایان مدرسه، برای دانش‌آموزان مشکل‌دار کلاس جبرانی نگذاشتند، بی‌آنکه ریالی اضافه بگیرند؟ مگر همین معلمان نبودند که در سیل و زلزله و بحران‌ها، اول به فکر دانش‌آموزانشان بودند؟ مگر همین معلمان نبودند که برای دانش‌آموزان یتیم و بی‌سرپرست، نقش پدر و مادر را بازی کردند؟ مگر همین معلمان نبودند که با حقوق ناچیز خود، برای مدرسه وسایل کمک‌آموزشی خریدند و کلاس را رنگ کردند؟ گناه آن‌ها این است که حرفه‌ای را انتخاب کرده‌اند که جامعه به آن نیاز حیاتی دارد، اما مسئولان برای معیشت آن‌ها چاره‌ای نمی‌کنند. گناه آن‌ها این است که صادقانه کار می‌کنند و انتظار دارند حداقل زندگی‌شان تأمین شود. گناه آن‌ها این است که به وعده‌ها اعتماد کردند و هر سال بیشتر ناامید شدند.
آموزش با شکم گرسنه و ذهن نگران، معجزه نمی‌کند. معلمی که شب را با فکر بدهی و اضطراب فردا گذرانده، چگونه می‌تواند صبح با لبخند به کلاس برود و درس امید بیاموزد؟ چگونه می‌تواند از خلاقیت و نوآوری حرف بزند، وقتی خودش در چرخه فرسوده تأمین معاش گرفتار است؟ چگونه می‌تواند به دانش‌آموز بیاموزد که با تلاش به آینده بهتری می‌رسد، وقتی خودش سال‌ها تلاش کرده و وضعیتش بهتر نشده؟ کیفیت آموزش، پیش از هر چیز به آرامش و انگیزه معلم وابسته است. معلمی که در کلاس حاضر می‌شود اما ذهنش درگیر قبض‌های عقب‌افتاده است، نمی‌تواند آن‌گونه که باید به دانش‌آموزان توجه کند. معلمی که مجبور است بعد از مدرسه به شغل دوم برود، نمی‌تواند وقت کافی برای تصحیح دفترها، طراحی آزمون‌ها و مطالعه روش‌های نوین تدریس بگذارد. تا زمانی که معلم در تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای زندگی‌اش درمانده باشد، هر سخن از کیفیت‌بخشی، شعاری بیش نخواهد بود.
عدالت آموزشی بدون عدالت در معیشت معلم، معنایی ندارد. اگر قرار است همه دانش‌آموزان، از هر منطقه و هر طبقه، از آموزش باکیفیت بهره‌مند شوند، ابتدا باید معلمانی توانمند، بانشاط و امنیت‌مند در مدارس حضور داشته باشند. توزیع عادلانه امکانات و معلمان مجرب، بدون بهبود حقوق و شرایط کاری آنان ممکن نیست. وزیر آموزش و پرورش باید بداند که شعار «عدالت آموزشی» تا وقتی معلم زیر خط فقر است، در عمل رنگ می‌بازد. عدالت آموزشی یعنی همه دانش‌آموزان، از ثروتمندترین تا فقیرترین، از بهترین معلمان بهره‌مند شوند. اما وقتی بهترین معلمان به‌دلیل حقوق ناچیز از مدارس دولتی فرار می‌کنند و به مدارس غیرانتفاعی یا شغل‌های دیگر می‌روند، دانش‌آموزان مناطق محروم با چه معلمانی آموزش می‌بینند؟
نتیجه طبیعی حقوق ناچیز، فرار استعدادها از حرفه معلمی است. جوانان مستعد دیگر معلمی را به‌عنوان شغل آینده‌دار انتخاب نمی‌کنند. وقتی یک جوان با مدرک کارشناسی ارشد یا دکترا می‌بیند که حقوق یک معلم از حقوق یک کارگر ساده کمتر است، چرا باید این حرفه را انتخاب کند؟ وقتی می‌بیند معلم باتجربه ۳۰ ساله هنوز برای تأمین معاش در تنگناست، چه انگیزه‌ای برای ورود به این حرفه دارد؟ معلمان باتجربه نیز هر ساله با بازنشستگی زودهنگام، سرمایه انسانی نظام آموزشی را با خود می‌برند. معلمی که ۲۵ یا ۳۰ سال در کلاس درس خدمت کرده، در آستانه بازنشستگی می‌بیند که حقوقش کفاف زندگی را نمی‌دهد و ترجیح می‌دهد بازنشسته شود و به شغل دیگری مشغول شود. این یعنی از دست دادن تجربه، دانش و مهارتی که سال‌ها به دست آمده است. اگر این روند ادامه یابد، فردا باید هزینه‌های سنگین‌تر بی‌سوادی، بی‌انگیزگی و افت کیفیت آموزش را بپردازیم. بحران معیشت معلم، امروز یک مسئله صنفی نیست؛ یک تهدید ملی است که آینده نسل‌های بعدی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وزیر آموزش و پرورش بارها از طرح رتبه‌بندی معلمان سخن گفته است. طرحی که قرار بود معیشت معلمان را بهبود بخشد و به تبعیض‌ها پایان دهد. اما در عمل، این طرح به منبعی برای نارضایتی و تبعیض تبدیل شد. معلمانی که سال‌ها در مناطق محروم خدمت کرده‌اند، در این طرح کمترین بهره را بردند. معلمانی که در مدارس غیرانتفاعی کار می‌کنند، اساساً از این طرح محروم ماندند. معلمان حق‌التدریس و خرید خدمات آموزشی نیز چشم‌انتظار ماندند. وعده مسکن معلمی، وعده وام‌های کم‌بهره، وعده بیمه تکمیلی؛ همه اینها در حد شعار ماندند. معلمی که سال‌هاست در انتظار خانه سازمانی است، هنوز در اجاره‌نشینی می‌سوزد. معلمی که برای دریافت وام باید ماه‌ها در صف بماند، از خیر وام گذشته است.
معلم زیر خط فقر، آموزش عالی نمی‌سازد
نقدی به وزیر آموزش و پرورش در آغاز سال تحصیلی
به قلم: یاسین اقبال
خبرنگار پایگاه خبری جهان اخبار
آغاز سال تحصیلی برای خانواده‌ها با گرانی دفتر و کتاب و کیف و کفش همراه است؛ اما برای معلمان، با حقیقتی تلخ‌تر: حقوقی که پیش از پایان ماه تمام می‌شود و هزینه‌هایی که هر روز سرسام‌آورتر می‌شوند. جناب آقای وزیر، معلم امروز فقط با کمبود درآمد دست‌وپنجه نرم نمی‌کند؛ با نگرانی اجاره‌خانه، قسط، دارو و نان شب زندگی می‌کند. معلمی که باید ذهنش پر از درس و تربیت باشد، ذهنش پر از محاسبه است که کدام بدهی را بپردازد و کدام قسط را عقب بیندازد.
معلمان مدارس دولتی با حقوق ناچیز و گاه ماه‌ها تأخیر در پرداخت روبه‌رو هستند. معلمان مدارس غیرانتفاعی، زیر نظارت همان آموزش و پرورش، با قراردادهای شکننده و بدون امنیت شغلی کار می‌کنند. معلمان حق‌التدریس و خرید خدمات آموزشی نیز سال‌هاست بلاتکلیف‌اند؛ نه بیمه درست، نه آینده روشن. این یک درد مشترک است: بحران معیشت معلم، از دولتی تا غیرانتفاعی و حق‌التدریس.
چه گناهی این معلمان دارند؟ مگر همین معلمان در دوران کرونا با کمترین امکانات آموزش را زنده نگه نداشتند؟ مگر از جیب خود برای دانش‌آموزان بی‌بضاعت دفتر و مداد نخریدند؟ مگر بعد از مدرسه برای دانش‌آموزان مشکل‌دار کلاس جبرانی نگذاشتند، بی‌آنکه ریالی اضافه بگیرند؟ گناه آن‌ها این است که حرفه‌ای را انتخاب کرده‌اند که جامعه به آن نیاز حیاتی دارد، اما مسئولان برای معیشتشان چاره‌ای نمی‌کنند.
آموزش با شکم گرسنه و ذهن نگران ممکن نیست. معلمی که شب را با اضطراب گذرانده، چگونه صبح با لبخند به کلاس برود و درس امید بیاموزد؟ چگونه از خلاقیت حرف بزند وقتی خودش در باتلاق معیشت گرفتار است؟ شعار عدالت آموزشی بدون عدالت معیشتی، شعاری بیش نیست. تا وقتی معلم زیر خط فقر است، کیفیت‌بخشی و سند تحول و عدالت آموزشی در عمل رنگ می‌بازد.
نتیجه این وضعیت روشن است: فرار استعدادها از معلمی، بازنشستگی زودهنگام معلمان باتجربه و افت کیفیت آموزش. اگر این روند ادامه یابد، هزینه‌اش را نسل‌های بعدی می‌پردازند.
چه باید کرد؟ افزایش واقعی حقوق متناسب با تورم، نه افزایش‌های صوری. ساماندهی معلمان مدارس غیرانتفاعی و نظارت بر قراردادهای آنان. تعیین تکلیف معلمان حق‌التدریس و خرید خدمات. بیمه تکمیلی، مسکن معلمی و وام واقعی، نه وعده کاغذی. پرداخت به‌موقع حقوق و پایان دادن به صف‌های اداره. بازنگری در طرح رتبه‌بندی تا به منبع تبعیض تبدیل نشود. توجه ویژه به مدارس مناطق محروم و ایجاد انگیزه برای ورود جوانان مستعد به معلمی.
جناب آقای وزیر، معلم ستون فقرات این جامعه است. جامعه‌ای که معلمش زیر خط فقر باشد، طعم پیشرفت واقعی را نخواهد چشید. اگر می‌خواهید آموزش عالی به فرزندان این کشور ارائه شود، اول باید معلم را از زیر خط فقر بیرون بیاورید. این نه یک درخواست صنفی، که یک ضرورت ملی است.
اول معلم، بعد آموزش.
