وقتی خیابان هم شهروند را خسته می‌کند
منوچهربرون
از منطقه کوی الصافی به سمت منطقه منبع آب در حرکت بودم. از سربالایی بالا آمدم و مقابل فرستنده شهید رهبر پایین رفتم؛ مسیری که باید بخشی عادی از رفت‌وآمد روزانه شهر باشد، اما در ادامه راه، تصویر دیگری از وضعیت برخی معابر اهواز پیش چشمم قرار گرفت.
از کنار بازارچه و کوچه‌های باریک و پرترافیک عبور کردیم و به منبع آب رسیدیم. از آنجا تا خیابان اصلی نواب، خیابان پر بود از چاله و دست‌انداز. خودرو با هر چاله به‌شدت تکان می‌خورد؛ گویی راننده به جای خیابان، در مسیری ناهموار و فرسوده حرکت می‌کند.
مسیر را ادامه دادیم. بعد از فلکه پیچ میدان، راه به سمت پل سخیریه نیز وضعیتی مشابه داشت؛ صدها حفره و خرابی در سطح آسفالت دیده می‌شد. گفته شده بود قرار است این مسیر روکش شود، اما در ادامه بخشی از همین خرابی‌ها با مصالح پر شده بود؛ راه‌حلی که اگر بدون ترمیم اصولی و روکش مناسب انجام شود، شاید فقط مدتی کوتاه ظاهر خیابان را تغییر دهد، نه اینکه مشکل را ریشه‌ای حل کند.
جلوی سازمان برق، لرزش خودرو دوباره شدت گرفت.
سؤالی ساده اما جدی شکل می‌گیرد:
این مسیر روزانه پذیرای چه تعداد خودرو است و هزینه‌ای که این وضعیت به مردم تحمیل می‌کند، چقدر است؟
وقتی روزانه هزاران خودرو از یک محور عبور می‌کنند، هر چاله فقط یک نقص کوچک در آسفالت نیست. خرابی جلوبندی، فرسایش لاستیک، افزایش مصرف سوخت، استهلاک خودرو و حتی احتمال از دست رفتن کنترل خودرو در برخی نقاط، بخشی از هزینه پنهانی است که شهروند پرداخت می‌کند.
شهروند شاید هزینه آسفالت خیابان را مستقیم نپردازد، اما هزینه خراب بودن آن را از جیب خود می‌پردازد.
از زیر پل که دور زدیم و به سمت معاونت فرهنگی شهرداری حرکت کردیم، منظره دیگری توجهم را جلب کرد. بخشی از خیابان به شکل نواری تا پیچ میدان کنده شده بود و روبه‌روی قبرستان تاریخی نیز حجم قابل توجهی نخاله ساختمانی ریخته شده بود.
اینجا دیگر فقط بحث چاله و آسفالت نیست؛ بحث چهره شهر و مدیریت فضای شهری است.
زمینی که امروز محل انباشت نخاله شده، می‌تواند با یک برنامه ساده و کارشناسی به فضای سبز، پارک محلهای یا حتی یک فضای عمومی کوچک برای استراحت شهروندان تبدیل شود.
در شهری مانند اهواز، که گرما و آلودگی و کمبود فضای سبز از دغدغه‌های جدی شهروندان است، هر قطعه زمین شهری ارزشمند است.
چرا باید نخاله ساختمانی، جای درخت و فضای سبز را بگیرد؟
چرا باید شهروند هنگام عبور از یک خیابان، هم با چاله‌های متعدد مواجه باشد و هم منظره نخاله و خرابی را ببیند؟
شهر فقط ساختمان و خیابان نیست.
شهر، کیفیت زندگی مردم است.
کیفیت یک شهر را می‌توان از جزئی‌ترین نشانه‌های آن فهمید؛ از آسفالت خیابانی که مردم هر روز از آن عبور می‌کنند، از پاکیزگی پیاده‌رو، از وضعیت فضای سبز، از ساماندهی نخاله‌های ساختمانی و حتی از اینکه یک راننده هنگام عبور از خیابان تا چه اندازه احساس آرامش و امنیت دارد.
گاهی مدیریت شهری در پروژه‌های بزرگ و پرهزینه دیده می‌شود، اما واقعیت زندگی مردم در همین خیابان‌های روزمره شکل می‌گیرد.
شهروندی که هر روز از یک مسیر خراب عبور می‌کند، بیشتر از هر افتتاحیه‌ای، آسفالت سالم و خیابان ایمن را لمس می‌کند.
انتظار از مدیریت شهری نیز انتظار غیرمنطقی نیست. لازم است مسیرهای پرتردد شناسایی و اولویت‌بندی شوند، تعمیرات به‌صورت اصولی انجام گیرد و به جای پر کردن مقطعی چاله‌ها، در نقاط فرسوده عملیات عمرانی پایدار انجام شود.
از سوی دیگر، زمین‌های رهاشده و محلهای انباشت نخاله نیز باید تعیین تکلیف شوند؛ به‌خصوص در مجاورت اماکن تاریخی و فرهنگی که خود بخشی از هویت شهر هستند.
اهواز به جای آنکه با چاله‌هایش شناخته شود، باید با خیابان‌های مناسب، فضای سبز، ساماندهی شهری و احترام به حقوق شهروندان شناخته شود.
شهر، خانه بزرگ همه ماست.
اگر در خانه خودمان چاله‌ای ایجاد شود، برای تعمیرش اقدام می‌کنیم؛ اگر نخاله‌ای گوشه حیاط باشد، آن را جمع می‌کنیم و اگر فضای خالی داشته باشیم، برایش برنامه‌ای می‌ریزیم.
شهر نیز خانه ماست؛ فقط بزرگ‌تر.
پس بیاییم خیابان‌هایش را جدی بگیریم، آسفالتش را اصولی ترمیم کنیم، نخاله‌هایش را جمع کنیم و زمین‌های رهاشده را به فضاهایی برای زندگی تبدیل کنیم.
شهروند نباید هنگام عبور از خیابان، به جای نگاه کردن به مسیر، مدام نگران چاله بعدی باشد.
آسفالت سالم شاید یک مطالبه کوچک به نظر برسد؛ اما برای مردمی که هر روز از همین خیابان‌ها عبور می‌کنند، بخشی از معنای احترام به شهروند است.وقتی یک واژه وارد بازار می‌شود اما معنایش هنوز برای مردم روشن نیست
منوچهربرون
در بازار مشغول خرید بودم. پیرمرد محترمی کنار فروشنده ایستاده بود و با همان صداقت و ته‌لهجه روستایی خود گفت:
«باباجان، می‌گن ال‌نینو می‌خواد بیاد؛ می‌گن خیلی خطرناکه. باید از همین حالا خودمون رو آماده کنیم.»
فروشنده هم که مشغول صحبت با او بود، گفت: «آره، من هم شنیدم؛ اما نمی‌دونم این پدیده چیه و چقدر می‌تونه خرابی به بار بیاره.»
از کنارشان عبور کردم، اما حرف‌هایشان در ذهنم ماند.
به این فکر کردم که شاید این گفت‌وگوی ساده، تصویری واقعی از وضعیت اطلاع‌رسانی ما باشد. واژه‌ای مانند «ال‌نینو» وارد گفت‌وگوی روزمره مردم شده، اما آیا معنای آن نیز به همان اندازه وارد ذهن جامعه شده است؟
مردم فقط نباید نام یک پدیده را بشنوند؛ باید بدانند این پدیده چیست، چه پیامدهایی ممکن است داشته باشد و در برابر آن چه باید بکنند.
ال‌نینو یک پدیده اقلیمی ـ اقیانوسی است که با گرم‌تر شدن غیرمعمول سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی همراه می‌شود و می‌تواند الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد. اما اثر آن در همه مناطق یکسان نیست و شدت و پیامدهای آن نیز به شرایط جوی و اقلیمی هر منطقه بستگی دارد.
بنابراین، استفاده از واژه «ال‌نینو» به تنهایی نه آگاهی ایجاد می‌کند و نه مردم را برای یک رخداد احتمالی آماده می‌سازد.
رسانه باید یک قدم جلوتر برود.
اگر احتمال بارندگی شدید، سیلاب، آب‌گرفتگی یا دیگر مخاطرات جوی مطرح است، مردم باید بدانند کدام مناطق بیشتر در معرض خطرند، چه زمانی احتمال وقوع بیشتر است، چه اقداماتی باید انجام دهند و هشدارهای رسمی را از کجا دنبال کنند.
این همان جایی است که اطلاع‌رسانی از «خبر» به «آگاهی» تبدیل می‌شود.
ما تجربه تلخ سیل سال ۱۳۹۸ خوزستان را از یاد نبرده‌ایم؛ سیلی که بخش‌هایی از استان را درگیر کرد و آثار اجتماعی، اقتصادی و زیربنایی آن مدت‌ها باقی ماند. آن تجربه به ما آموخت که در برابر حوادث طبیعی، غافلگیری می‌تواند هزینه سنگینی داشته باشد.
البته هر پدیده اقلیمی الزاماً به معنای تکرار یک حادثه گذشته نیست و نباید با بیان احتمال‌ها، نگرانی عمومی را به ترس تبدیل کرد. اما آمادگی منطقی و پیشگیرانه، هیچ‌گاه زیان ندارد.
اگر احتمال بارندگی قابل توجه وجود دارد، دستگاه‌های مسئول باید پیش از وقوع حادثه، نقاط پرخطر را شناسایی کنند؛ وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌ها را بررسی کنند؛ تجهیزات امدادی را آماده نگه دارند؛ مسیرهای عبور آب را کنترل کنند و هماهنگی میان مدیریت بحران، شهرداری‌ها، راهداری، آبفا، هلال‌احمر و دیگر دستگاه‌های مسئول را افزایش دهند.
رسانه‌ها نیز وظیفه مهمی دارند.
به جای آنکه فقط تیتر بزنیم «ال‌نینو در راه است»، باید برای مردم توضیح دهیم:
ال‌نینو چیست؟
چه اثری می‌تواند بر منطقه ما داشته باشد؟
چه چیزهایی قطعی و چه چیزهایی احتمالی است؟
هشدار رسمی را چه نهادی صادر می‌کند؟
و شهروند در صورت صدور هشدار، چه کاری باید انجام دهد؟
این نوع اطلاع‌رسانی، هم از شایعه جلوگیری می‌کند و هم از ایجاد ترس بی‌دلیل.
فضای مجازی نیز در این میان نقش مهمی دارد. اگر رسانه‌های رسمی اطلاعات دقیق و قابل فهم ارائه نکنند، جای خالی آنها خیلی زود با شایعه، برداشت‌های شخصی و پیام‌های اغراق‌آمیز پر می‌شود.
آن پیرمرد بازار شاید نمی‌دانست «ال‌نینو» چیست؛ اما نگرانی او واقعی بود.
این نگرانی را نباید نادیده گرفت و نباید به آن خندید. باید پاسخ آن را با دانش، زبان ساده و اطلاع‌رسانی مسئولانه داد.
مردم حق دارند بدانند چه اتفاقی ممکن است رخ دهد؛ همان‌طور که حق دارند بدانند کدام خبر رسمی است و کدام شایعه.
امروز، پیشگیری فقط ساختن سیل‌بند و لایروبی رودخانه نیست؛ پیشگیری از ذهن مردم آغاز می‌شود.
اگر مردم آگاه باشند، مسیرهای خطرناک را بشناسند، هشدارها را جدی بگیرند و بدانند در شرایط اضطراری چه کنند، بخشی از خسارت‌های احتمالی کاهش پیدا می‌کند.
ال‌نینو هرچه باشد و هر اندازه اثرگذار باشد، یک درس مهم برای ما دارد:
در مدیریت بحران، آگاهی مردم بخشی از زیرساخت است.
پس بهتر است پیش از آنکه باران ببارد، درباره باران حرف بزنیم؛ پیش از آنکه سیلاب راه بیفتد، مسیرش را بشناسیم و پیش از آنکه حادثه‌ای رخ دهد، برای مواجهه با آن آماده باشیم.
گاهی یک گفت‌وگوی ساده در بازار، می‌تواند زنگ هشداری برای مسئولان و رسانه‌ها باشد.
آن پیرمرد شاید تعریف علمی ال‌نینو را نمی‌دانست؛ اما یک چیز را خوب می‌دانست:
اگر قرار است اتفاقی بیفتد، مردم باید پیش از آن باخبر باشند.
و این، کمترین حق شهروندی است.
