✍️سید محمد درستان
کارشناس ارشد مهندسی عمران
شرکت بهرهبرداری از شبکه های آبیاری کرخه وشاوور
در ایران ، آب مصرفی سالیانه در حدود ۱۰۰۰ میلیارد متر مکعب می باشد، که حدود ۹۰درصد آن در بخش کشاورزی مصرف می گردد. از این مقدار۶۵ درصد آن به علت شیوه های غلط و روش های ناکارآمد آبیاری سنتی هدر میرود. فجایع زیست محیطی وبحران های کمبود یا کاستی آب میتواند از پیامدهای هدرروی بی رحمانه آب باشد. در این شرایط، مدیریت بهینه آب در کشاورزی، واستفاده ازروشهای مدرن آبیاری، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
🔸 “استان خوزستان” به عنوان قطب آبی کشور با بیشترین گستردگی شبکه های آبیاری وزهکشی نقش تعیین کننده وبزرگی در آبیاری و تامین آب کشاورزی در کشور به روش آبیاری مدرن را دارد.
شبکههای آبیاری و زهکشی به عنوان ابزارهایی حیاتی برای بهینهسازی مصرف آب و حفظ کیفیت خاک به شمار میآیند. این شبکهها به تأمین آب لازم برای بخش کشاورزی کمک میکنند و با جلوگیری از مشکلات ناشی از کم آبی، به ارتقای بهرهوری کشاورزی و حفظ محیطزیست نیز میپردازند.
هدف اصلی شبکههای آبیاری تأمین آب مورد نیاز کشت در زمانهای مناسب و در مقادیر کافی است. این سیستمها میتوانند به شیوههای مختلفی از جمله آبیاری قطرهای، آبیاری بارانی و آبیاری سطحی اجرا شوند.
شبکههای آبیاری به مجموعهای از سازهها، تجهیزات و فناوریها اطلاق می گردد که برای توزیع آب در اراضی کشاورزی طراحی شدهاند. این شبکهها به کشاورزان این امکان را میدهند تا آب را به طور یکنواخت و بهینه در سطح زمین توزیع کنند.
♦️هدف اصلی شبکههای آبیاری تأمین آب پایدار ومطمئن بخش کشاورزی در زمانهای مناسب و در مقادیر کافی است.
اجرای شبکه های آبیاری به منظور مرتفع کردن نیازها و استفاده موثر از کلیت سرزمین، از مباحث بنیادی و نوین هیدرولوژی مهندسی نیز به شمار می رود. با احداث شبکه های آبیاری و زهکشی در مناطق مستعد به لحاظ زمین و منابع آب درجهت تامین منافع اقتصادی مورد نظر و افزایش تولید به لحاظ کمی وکیفی و جلوگیری از مهاجرت کشاورزان و اشتغال زایی در هر منطقه عملا گام موثری درایجاد زیرساخت های هر منطقه برداشته می شود.
شبکههای آبیاری نقش حیاتی و چندوجهی در تامین آب بخش کشاورزی ایفا میکنند. میتوان گفت بدون این شبکهها، کشاورزی مدرن در بسیاری از مناطق جهان، به خصوص مناطقی که با کمبود بارندگی مواجه هستند، امکانپذیر نخواهد بود.
برخی از مهمترین نقشهای شبکه های آبیاری به شرح ذیل می باشد:
تامین آب مطمئن وپایدار بخش کشاورزی : شبکههای آبیاری، منبعی مطمئن و پایدار برای تامین آب مورد نیاز محصولات کشاورزی در طول فصل رشد فراهم میکنند. این امر وابستگی کشاورزی به نوسانات و عدم قطعیت بارندگی را به شدت کاهش میدهد و امکان برنامهریزی دقیقتر برای کشت را فراهم میآورد.
افزایش بهرهوری و راندمان آبیاری:
این شبکهها با طراحی مناسب و استفاده از سازههای کنترلی، امکان توزیع یکنواخت و کنترلشده آب را در مزارع فراهم میکنند. این امر منجر به کاهش هدررفت آب از طریق تبخیر، نفوذ عمقی بیش از حد، و رواناب سطحی میشود و در نتیجه، راندمان مصرف آب افزایش مییابد.
امکان کشت محصولات متنوع و پرآببر: شبکههای آبیاری، دسترسی به آب را برای کشاورزان آسانتر میکنند و این امکان را به آنها میدهند که بتوانند محصولات متنوعتری را کشت کنند، از جمله محصولاتی که نیاز آبی بالایی دارند و در مناطق دیم قابل کشت نیستند.
توسعه کشاورزی در مناطق خشک و نیمهخشک: این شبکهها، کلید توسعه فعالیتهای کشاورزی در مناطقی هستند که منابع آب سطحی و بارندگی محدودی دارند. با انتقال آب از منابع دورتر، این مناطق قادر به تولید محصولات کشاورزی شده و به قطبهای اقتصادی تبدیل میشوند.
کاهش اثرات خشکسالی:در سالهای کمآب و دوران خشکسالی، شبکههای آبیاری به عنوان یک اهرم حیاتی عمل میکنند و با انتقال آب ذخیره شده یا آب از منابع جایگزین، از خسارات جبرانناپذیر به بخش کشاورزی جلوگیری کرده و امنیت غذایی را تامین میکنند.
مدیریت منابع آب:این شبکهها با داشتن سازههای اندازهگیری و کنترل، امکان مدیریت دقیقتر منابع آب موجود را فراهم میآورند. این امر به توزیع عادلانه آب بین کاربران مختلف، جلوگیری از برداشتهای بیرویه، و برنامهریزی بلندمدت برای استفاده بهینه از منابع آبی کمک شایانی میکند.
توسعه اقتصادی ودر آمد بخش کشاورزی: با افزایش تولید، بهبود کیفیت محصولات و کاهش ریسکهای مرتبط با کمبود آب، شبکههای آبیاری مستقیماً به افزایش درآمد کشاورزان کمک کرده و چرخهی توسعه اقتصادی در مناطق روستایی را تسریع میبخشند.
♦️گرچه با بروز خشکسالی شدید چند ساله اخیر و بحران کمبود آب در منابع تامین آب از جمله سدها ، این شبکه ها نیز در تامین آب بخش کشاورزی با چالش های شدیدی مواجه گردیدند.
ولی نقش شبکه های آبیاری مدرن در جلوگیری از هدر رفت این منابع طلایی وتأمین آب بهره برداران مهم و حیاتی می باشد .
همچنین مهمترین اصل در بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی نقش مدیریت تخصصی این شبکه های آبیاری توسط سازمانها آب وشرکت های بهره برداری می باشد که امروز تحت تأثیر سایر نهادها و ارگانهای اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است ونقش اصلی وتخصصی آن را از کنترل خارج نموده است .
امیدواریم حکمرانی مقتدر آب بتواند نقش موثر و اساسی خود را در کنترل آب ومدیریت بهره بردای ازشبکه های آبیاری وزهکشی بازیابی نماید و همچنین با توسعه شبکه های آبیاری وزهکشی مدرن تر ومتناسب با تکنولوژی های نوین در بیشتر مناطق کشور گام های اساسی برداشته ودر کنترل مصرف وتأمین آب نقش برجسته ای داشته باشند.
